ΕΝΑ ΝΕΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ΤΟΥ ΧΡΟΝΙΚΟΥ ΤΟΥ ΛΕΟΝΤΙΟΥ ΜΑΧΑΙΡΑ

..

cyprus-history-map[1]

.

«Ἐξήγησις τῆς γλυκείας χώρας Κύπρου, ἡ ὁποῖα λέγεται Κρόνοκα τουτέστιν Χρονικὸν»**
.

Ε.Κριαρᾶ

 .

ΚΥΠΡΟΣ 1Ὅταν τὸ 1932 ὁ τελευταῖος ἐκδότης τοῦ κειμένου τοῦ Χρονικοῦ τοῦ Λεοντίου Μαχαιρᾶ R. Dawkins ἐξέδιδε τὸ κείμενο τοῦτο σὲ κριτικὴ ἔκδοση στὴν Ὀξφόρδη, εἶχε ὑπ’ὅψιν του δύο μόνο χειρόγραφα τοῦ ἔργου τούτου: τὸ χειρόγραφο τῆς Βενετίας, (= V ) ποὺ τὸ προτίμησε ὡς βάση γιὰ τὴν ἔκδοσή του, καὶ τὸ χειρόγραφο τῆς Ὀξφόρδης, ( = O )ποὺ μόνο ἐντελῶς ἐπικουρικὰ καὶ σὲ σπάνιες περιπτώσεις τὸ χρησιμοποίησε. Παλιότερα τὸ χειρόγραφο τῆς Βενετίας – καὶ μόνο αὐτό’ τὸ ἄλλο τῆς Ὀξφόρδης δὲν τὸ ἤξερε – τὸ εἶχε χρησιμοποιήσει στὴν πρώτη ἔκδοση τοῦ Χρονικοῦ ὁ Κωνσταντῖνος Σάθας.

Ἐξ ἄλλου καὶ τὰ δύο χειρόγραφα κατὰ τρόπο ἐντελῶς ἐμπειρικὸ τὰ χρησιμοποίησε στὴν ἔκδοσή του τοῦ ἴδιου κειμένου ὁ Emmanuel Miller, ἀλλά καὶ αὐτός κατὰ προτίμηση ἔλαβε ὡς βάση τὸ χειρόγραφο τῆς Βενετίας καὶ σημείωσε ἁπλῶς παρὰ πόδας τοῦ κειμένου τὶς παραλλαγὲς τοῦ Ο, ἄν καὶ ὄχι πάντα μὲ τὴν προσοχὴ ποὺ θὰ ἦταν ἀπαραίτητη σὲ μία τέτοια ἐργασία.

Ὅλοι λοιπὸν οἱ ὡς τώρα ἐκδότες τοῦ κειμένου καὶ ὁ τελευταῖος κριτικὸς αὐτὸς ἐκδότης, ὁ Dawkins, ἔδειξαν δικαιολογημένα, νομίζω τὴν προτίμησή τους πρὸς τὸ V.

Ὁ Dawkins μάλιστα νομίζει τὰ ἑξῆς κρίνοντας καὶ ἀξιολογώντας τὰ δύο χειρόγραφα. Πιστεύει ὅτι τὀ κείμενο τοῦ V εἶναι τόσο διαφορετικὸ ἀπό τὸ κείμενο τοῦ O ὥστε ὀφείλομε νὰ δεχτοῦμε ὅτι βρισκόμαστε μπροστὰ σὲ δύο  δ ι α σ κ ε υ ὲ ς    τοῦ παλαιοῦ ἔργου καὶ ὅτι μόνο τὸ κείμενο V πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὅτι προέρχεται ἀπό τὰ χέρια τοῦ συγγραφέα.

Πιστεύει παράλληλα ὅτι καὶ οἱ δύο διασκευὲς γράφηκαν στὴν Κύπρο, στὴ Λευκωσία μάλιστα, ἀπό ὀρθόδοξο συγγραφέα, ποὺ ὅμως ἦταν φίλος καὶ θαυμαστὴς τῆς δυναστείας τῶν Λουζινιὰν.

Ὁ Dawkins κάνει ἀκόμη καὶ τὴν παρατήρηση ὅτι τὸ Χρονικὸ τοῦ Strambaldi εἶναι μιὰ μεταφορὰ τῆς διασκευῆς Ο στὰ ἰταλικὰ, ποὺ ἐπαναλαμβάνει μάλιστα καὶ ἐφθαρμένα χωρία καὶ λάθη τοῦ Ο.  Ὁ Strambaldi εἶχε φαίνεται, ὑπ’ὄψη του καὶ κανένα ἄλλο χειρόγραφο τοῦ Χρονικοῦ καλύτερο ἀπὸ τὸ Ο, δὲ γνώρισε ὅμως καθόλου τὸ V.

Σὲ ἕνα τελευταῖο ταξίδι μου στὴ Ραβέννα τῆς  Ἰταλίας, ὁδηγημένος ἀπό καλοπροαίρετες πληροφορίες τῆς κ. Ἄννας Χατζηνικολάου, ἐπιμελήτριας τοῦ Βυζαντινοῦ Μουσείου Ἀθηνῶν, εἶχα τὴν εὐκαιρία νὰ βρῶ ἕνα τρίτο χειρόγραφο τοῦ Χρονικοῦ τοῦ Μαχαιρᾶ, ποὺ ὡς τότε, ὅσο τουλάχιστο ἤξερα, ἔμενε ἄγνωστο στοὺς ἐρευνητές.

Οὔτε ἄλλωστε σὲ κανένα ἔντυπο κατάλογο ἑλληνικῶν χειρογράφων τὸ βρῆκα νὰ ἀναφέρεται. Τὸν τελευταῖο καιρὸ, ὀφείλω νὰ προσθέσω, πληροφορήθηκα ὅτι τὴν  ὕπαρξη τοῦ χειρογράφου τῆς Ραβέννας δὲν τὴν ἀγνοοῦσε οὔτε ὁ κ. Κ. Χατζηψάλτης, διευθυντὴς τῆς Βιβλιοθήκης τῆς μονῆς Φανερωμένης στὴν Κύπρο.

Τὸ κείμενο τοῦ Μαχαιρᾶ στὸ νέο αὐτό χειρόγραφο. (ἀρ.187) τῆς Biblioteca Classense τῆς Ραβέννας κατέχει τὰ φύλλα 1r– 184r καὶ εἶναι γραμμένο μὲ σχετικὴ ἐπιμέλεια ἀπὸ τὸ γραφέα του.

Προτοῦ ἐξετάσω λεπτομερειακότερα τὸ χειρόγραφο τοῦτο, καθὼς καὶ τὴ σημασία τῆς συμβολῆς του γιὰ μιὰ ὁριστικότερη ἀποκατάσταση τοῦ κειμένου τοῦ Μαχαιρᾶ, θὰ ἤθελα νὰ ἐξετάσω συστηματικότερα σὲ τὶ  σημεῖα διαφέρουν τὰ δύο ὡς σήμερα μόνο γνωστὰ χειρόγραφα τοῦ Χρονικοῦ, τὸ V καὶ τὸ O.

Πρῶτα-πρῶτα σὲ πολλὰ σημεῖα ὑπάρχουν σημαντικὲς, φραστικὲς τὸ περισσότερο ἀποκλίσεις τοῦ Ο ἀπὸ τὸ V. Ἔπειτα πάμπολλα εἶναι τὰ ἐκτενῆ χωρία, ἤ καλύτερα τμήματα, ποὺ προσθέτει τὸ O καὶ ποὺ δὲ βρίσκονται καθόλου στὸ V.  Ἀπό τὸ ἄλλο μέρος σὲ πάρα πολλὰ χωρία τὸ Ο εἶναι συντομώτερο ἀπὸ τὸ V. Μία ἄλλη παρατήρηση ποὺ πρέπει νὰ γίνῃ εἶναι ὅτι τὸ V σώζει καλύτερα τὸ κείμενο στὶς ἐκφραστικὲς λεπτομέρεις καὶ στὰ μέλη τῶν φράσεων.

Δικὴ μου συστηματικὴ, μολονότι ὄχι ἀκόμη ἐντελῶς ἐξαντλητικὴ σχετικὴ ἔρευνα, μοῦ ἔδειξε ὅτι τὸ νέο χειρόγραφο τῆς Ραβέννας ( = R ), ἔχει ἄμεση καὶ μεγάλη συγγένεια μὲ τὸ O, συγγενεύει δηλ. μὲ τὴ διασκευὴ ἐκείνη τοῦ Χρονικοῦ ποὺ δὲν ἀκολούθησε στὴν ἔκδοσή του ὁ τελευταῖος ἐκδότης Dawkins.

Πλουτίζεται ἔτσι κατὰ ἕνα τρόπο ἡ παράδοση τῆς διασκευῆς O (ἄς τὴν ὁνομάσωμε ἔτσι ἀπό τὸ ὄνομα τοῦ μόνου χειρογράφου ποὺ ὡς τώρα μᾶς τὴν διέσωζε ) ἐνῶ ἡ παράδοση τῆς ἄλλης διασκευῆς, τῆς γνησιότερης, ὅπως θεωρήθηκε, συνίσταται σὲ ἕνα μόνο χειρόγραφο, τὸ V.

Ἄλλη διαπίστωση εἶναι ὅτι γιὰ ὁρισμένα τμήματα τοῦ ἔργου, ὅπως λ.χ. γιὰ τὴν ἀρχὴ του (σελ. 2 στιχ. 1 ἔως 18 στίχ. 13 τῆς ἔκδοσης Dawkins), διαθέταμε μόνο τὴν παράδοση τοῦ V, γιατὶ τὸ  O παρέλειπε τὴν ἀρχὴ τούτη.

Τώρα μὲ τὴν ἀνακάλυψη τοῦ νέου χειρογράφου ἡ παράδοση ὡς πρὸς τὴν ἀρχὴ τούτη πλουτίζεται, ἀφοῦ τὰ σχετικὰ χωρία τῆς ἀρχῆς, παραλλαγμένα κάπως, εἶναι ἀλήθεια, μᾶς τὰ σώζει τὸ νέο χειρόγραφο.

Ἀξίζει ἐπίσης νὰ παρατηρηθῇ ὅτι γιὰ ἄπειρα χωρία τοῦ Χρονικοῦ, ποὺ τὰ ξέραμε ὡς σήμερα μόνο ἀπὸ τὸ O (γιατὶ, ὅπως εἶπα στὸ V πολλὰ χωρία τῆς διασκευῆς Ο δὲν ὑπάρχουν), τώρα μᾶς γίνονται γνωστὰ καὶ ἀπό δεύτερο, συγγενικὸ βέβαια, χειρόγραφο.

Γιὰ νὰ τὸ πῶ ἑνοποιητικὰ καὶ ἁπλούστερα, ἐνῶ στὴν περίπτωση ὁρισμένων χωρίων ἡ παράδοση στηριζόταν σὲ ἕνα μόνο χειρόγραφο, τὸ V ἤ τὸ Ο, τώρα ἔχομε πλουτισμένη καὶ γιὰ τὰ χωρία αὐτά τὴν παράδοση.

Ἡ συμβολὴ ἑπομένως τοῦ R εἶναι σημαντικὴ γιὰ νὰ γνωρίσωμε τὴ διασκευὴ Ο στὰ σημεῖα ποὺ ὡς τώρα δὲν τὴν ξέραμε καθόλου ἤ γιὰ νὰ γνωρίσωμε καλύτερα τὴ διασκευὴ αὐτή στὶς περιπτώσεις ποὺ τὴν ξέραμε ἀπό ἕνα μόνο μάρτυρα (τὸ Ο)…

.

Ὁλόκληρο τὸ κείμενο μπορεῖτε νὰ διαβάσετε στό : www.e-istoria.com

***

Ὁ Μαχαιρᾶς, μὲ τὸ “Χρονικὸ τῆς Κύπρου”, μᾶς δίνει ἕνα ἀπό τὰ σημαντικότερα ντοκουμέντα γιὰ τὴν ἱστορία τοῦ νησιοῦ κατὰ τὸν ὕστερο Μεσαίωνα. Ὁ Λεόντιος Μαχαιρᾶς εἶναι Κύπριος χρονικογράφος τοῦ 15ου αἰῶνος κι ἔγραψε τὴν «Κρόνακα», ἕνα χρονικὸ ποὺ καλύπτει τὴν περίοδο ἀπό τὴ βασιλεία τοῦ Μ. Κωνσταντίνου καὶ τὴν ἐπίσκεψη τῆς Ἁγίας Ἑλένης στὴν Κύπρο ὡς τὸ θάνατο τοῦ βασιλιᾶ Ιωάννη Β΄ (1458), συζύγου τῆς Ἑλένης τῆς Παλαιολογίνας.

Ὁ πλήρης τίτλος τοῦ χρονικοῦ εἶναι «Ἐξήγησις τῆς γλυκείας χώρας Κύπρου, ἡ ὁποῖα λέγεται Κρόνοκα τουτέστιν Χρονικὸν». Ἡ γλῶσσα του εἶναι κατὰ βάση ἡ κυπριακὴ διάλεκτος, ἀλλά εἶναι βαρυφορτωμένη μὲ πολλὰ γαλλικῆς καὶ ἰταλικῆς προελεύσεως δάνεια. Χαρακτηρίζετε ὡς ἕνας ἀπό τοὺς πατέρες τῆς νεοελληνικῆς δημοτικῆς πεζογραφίας.

Αφήστε μια απάντηση