ΣΛΑΒΙΚΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ

,

ΣΛΑΒΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΟΜΕΣ

Σλαβικὲς ἐγκαταστάσεις στὴ Βαλκανικὴ χερσόνησο τῆς Βυζαντινῆς περιόδου

 

Τῆς Ἀμαλίας Κ. Ἡλιάδη φιλολόγου-ἱστορικοῦ (Μ.Α. Βυζαντινῆς ἱστορίας)

 ailiadi@sch. gr

……….(…) Οἱ σλαβικὲς ἐπιδρομές ἀρχίζουν κυρίως στὰ νότια τοῦ Δούναβη καὶ στὶς κυρίως ἑλληνικές χῶρες ἀπ’ τὸ β΄ τέταρτο τοῦ 6ου αἰῶνα ἐπί Ἰουστινιανοῦ καὶ συνεχίζονται ἐπί τῶν διαδόχων του μέχρι τὸν Φωκᾶ καὶ τὸν Ἠράκλειο, μόνο ὅμως ἐπί τοῦ τελευταίου μπορεῖ νὰ γίνῃ λόγος γιὰ ἔναρξη συστηματικῆς ἐγκατάστασης ἐντεῦθεν τοῦ Δουνάβεως.

……….Εἶναι πιθανὸ ὅτι ἐπί Ἰουστινιανοῦ, Τιβερίου καὶ Μαυρικίου παρέμειναν σποραδικά, ἐδῶ κι ἐκεῖ, σλαβικοὶ πληθυσμοί, ὅπως διαφαίνεται ἀπ’ τὰ λεγόμενα τοῦ Προκοπίου, τοῦ Μενάνδρου καὶ τοῦ Ἰωάννη Ἐφέσου, στοὺς ὁποίους, ὅμως, στὴν συνέχεια τῆς ἀφήγησής τους ἐπίσης διαφαίνεται ὅτι πρόκειται, κατ’ οὐσία, γιὰ πρόσκαιρες κι ὄχι μόνιμες ἐγκαταστάσεις. Ἀπ’ τὸ α΄ τέταρτο τοῦ 7ου αἰῶνα ἀρχίζει κυρίως ἡ ἐγκατάσταση τῶν Σλάβων στὴν Βαλκανικὴ, συνεχίζεται καθ’ ὅλο τὸν 7ο αἰῶνα καὶ κατὰ τὰ μέσα τοῦ 8ου αἰῶνα λαμβάνει χῶρα ἡ μεγάλη Σλαβικὴ ἀποίκιση τῆς Πελοποννήσου, ἡ ὁποῖα ἄλλωστε δὲν εἶναι καὶ ἡ τελευταία, σὲ σχέση μ’ αὐτήν σλαβικὴ ἐπιχείρηση.

……….Κατὰ τὸ α΄ μισὸ τοῦ 10ου αἰῶνα ἐπακολουθεῖ, ἐπί Ῥωμανοῦ Λεκαπηνοῦ, καὶ ἄλλη σλαβικὴ ἐπιδρομή στὴν Πελοπόννησο, τοῦ Τσάρου Σαμουήλ, κατὰ τὰ τέλη τοῦ ἰδίου αἰῶνα ἐπί τοῦ Βασιλείου τοῦ Βουλγαροκτόνου. (…) Εἶναι πιθανὸ ὅτι οἱ Βυζαντινοὶ ἐνθάρρυναν ἐπιτόπιες κινήσεις τῶν σλαβικῶν φύλων καὶ διευκόλυναν, ἴσως, σὲ μερικὲς περιπτώσεις τὴν μονιμότερη ἐγκατάστασή τους.

……….Ὅμως ὅσοι ὑποστηρίζουν, μονόπλευρα καὶ ἀποκλειστικά, ὅτι οἱ σλαβικὲς ἐγκαταστάσεις γίνονταν εἰρηνικά καὶ μάλιστα εὐνοήθηκαν ἐξαρχῆς ἀπ’ τὸ κράτος, βρίσκονται μακριὰ ἀπ’ τὴν ἱστορική ἀλήθεια. Οἱ μακροὶ ἀγῶνες ποὺ προηγήθηκαν τῶν ἐποικισμῶν, ἡ ἡρωϊκή ἄμυνα τῆς Θεσσαλονίκης, τὰ σαφῆ δείγματα τῶν καταστροφῶν, τῶν δηώσεων καὶ τῶν ἀνατροπῶν μαρτυροῦν εὔγλωττα γιὰ τὸ ἀντίθετο.

……….Ἐναντίον τῶν σλαβικῶν φύλων τῆς Μακεδονίας, ἐξεστράτευσε γιὰ πρώτη φορὰ ὁ Κῶνστας Β΄, τὸ 656-657: «ἐπεστράτευσεν πολλοὺς καὶ ὑπέταξεν», ἐγκαινιάζοντας ἔτσι τὴν πολιτικὴ τῆς ἐπέμβασης τοῦ βυζαντινοῦ κράτους στὶς σκλαβηνίες, ποὺ θὰ συνεχιστεῖ τὰ κατοπινὰ χρόνια. Ὅμως ἡ πολιτικὴ τῆς βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας ἀπέναντι στοὺς Σλάβους ἐνεργοποιεῖται σημαντικὰ μετὰ τὸ 681. Μετὰ τὴν ἐμφάνιση τῆς βουλγαρικῆς ἀπειλῆς, τὸ κράτος ἀπέβλεψε στὴν ἀφομοίωση τοῦ ξένου στοιχείου, κυρίως μὲ ἀνταλλαγές πληθυσμῶν, μὲ παραχωρήσεις κλήρου ἔναντι στρατιωτικῶν ὑπηρεσιῶν, ἀλλά καὶ μὲ βίαια μέτρα, ὅταν παρουσιαζόταν ἀνάγκη.

……….Ἡ ἐκστρατεία ποὺ ἔκανε ὁ Κωνσταντῖνος Δ΄ ἐναντίον τῶν Στρυμονιτῶν καὶ τῶν Ῥυγχίνων, προκλήθηκε ἀπ’ τὸ γεγονὸς ὅτι αὐτοί διενεργοῦσαν πειρατεῖες ἔξω ἀπ’ τὸν Ἑλλήσποντο, ζωτικὴ ἐμπορική καὶ στρατηγικὴ περιοχὴ τῆς αὐτοκρατορίας. Αὐτή ἡ ἐκστρατεία στάθηκε δυνατή, γιατὶ μόλις εἶχε λήξει ἕνας ἑπτάχρονος πόλεμος τῶν Βυζαντινῶν μὲ τοὺς Ἄραβες, στὰ πρόθυρα τῆς πρωτεύουσας.

……….Ἀργότερα θὰ γίνουν κι ἄλλες αὐτοκρατορικές ἐκστρατεῖες ἐναντίον τῶν Σκλαβηνιτῶν τῆς Μακεδονίας, καθὼς παίρνονται καὶ διάφορα μέτρα μὲ στόχους τὴν ἀριθμητική μείωση τοῦ σλαβικοῦ στοιχείου καὶ τὴν αὔξηση τοῦ ἑλληνικοῦ. Αὐτή ἡ συνεχὴς στροφὴ τῆς προσοχῆς τοῦ Βυζαντίου πρὸς τὴν Βαλκανικὴ καὶ εἰδικότερα πρὸς τὴν Μακεδονία, ὁφειλόταν ὄχι τόσο σὲ κάποιες κατὰ διαστήματα ἐξεγέρσεις τῆς μιᾶς ἤ τῆς ἄλλης σκλαβηνίας -ἄλλες φορὲς τὸ κέντρο δὲν ἐπενέβαινε οὔτε ὅταν οἱ Σλᾶβοι χτυποῦσαν τὴν Θεσσαλονίκη- ὅσο στὸν νέο παράγοντα, ποὺ ἦταν ἡ γειτνίαση τῶν Βουλγάρων.

……….Λίγα χρόνια μετὰ τὸν Κωνσταντῖνο Δ΄, ἐξεστράτευσε ἐναντίον τῶν σκλαβηνιῶν τῆς Μακεδονίας ὁ Ἰουστινιανός Β΄ τὸ 688, ἀφοῦ προηγουμένως ἀπώθησε τοὺς Βουλγάρους στὴν Θρᾲκη. Ἤδη τὸ 687/88 μετέφερε δυνάμεις ἱππικοῦ ἀπ’ τὴν Μ. Ἀσία στὴν Θρᾲκη, μὲ σκοπό, ὅπως λέει ὁ Θεοφάνης «τοὺς τε Βουλγάρους καὶ τὰς Σκλαυϊνίας αἰχμαλωτίσαι». Ἐπικεφαλῆς τοῦ στρατοῦ αὐτοῦ, ἄρχισε τὸ ἔτος 688/89 μεγάλη ἐκστρατεία ἐναντίον τῶν Σλάβων. Μετὰ τὴν σύγκρουση μὲ τοὺς Βουλγάρους κινήθηκε πρὸς τὴν Θεσσαλονίκη «πολλὰ πλήθη τῶν Σκλάβων …παραλαβῶν».

……….Ἡ πορεία τῆς ἐκστρατείας αὐτῆς διαφωτίζει στὸ ἔπακρο τὴν κατάσταση ποὺ ἐπικρατοῦσε τότε στὰ Βαλκάνια. Γιὰ νὰ φθάσει δηλαδὴ ὁ αὐτοκράτορας ἀπ’ τὴν Κωνσταντινούπολη στὴν Θεσσαλονίκη, χρειάστηκε νὰ συγκροτήσῃ ἕναν στρατὸ εἰδικά γιὰ τὸν σκοπὸ αὐτό καὶ νὰ διασχίσῃ μία περιοχὴ ὅπου ὑπῆρχαν ἀρκετοί Σλάβοι. Ἡ προέλασή του στὴ Θεσσαλονίκη θεωρήθηκε μεγάλη πολεμικὴ ἐπιτυχία. Ἀντίσταση συνάντησε ἐκ μέρους ὁρισμένων Σκλαβηνιῶν μεταξὺ Ἔβρου καὶ Στρυμόνα, ἐνῶ ἄλλες παραδόθηκαν εἰρηνικά στὸν αὐτοκράτορα. Κατὰ τὴν παραμονὴ του στὴν Θεσσαλονίκη ὁ Ἰουστινιανός Β΄ δώρισε μία ἁλυκή στὸν ναὸ τοῦ Ἁγίου Δημητρίου. Οἱ αἰχμάλωτοι καὶ μερικοὶ ἀπ’ ἐκείνους τοὺς Σλάβους, ποὺ συνθηκολόγησαν, μεταφέρθηκαν στὸ θέμα Ὀφικίου (Ὀψικίου), στὴν Βιθυνία, μὲ τὴν ἰδιότητα τῶν γεωργῶν-στρατιωτῶν.

……….Ὁ Ἰουστινιανός ἔδειξε εὔνοια στοὺς Σλάβους αὐτούς κι ἀποκάλεσε μάλιστα τὸ στρατιωτικὸ σῶμα ποὺ σχημάτισε ἀπ’ αὐτούς «λαὸν περιούσιον». Ἡ μεταφορὰ Σλαβικῶν πληθυσμῶν τῆς Βαλκανικῆς στὴν Μ. Ἀσία ἀπέβλεπε στὴν ἐλάττωση τοῦ σλαβικοῦ στοιχείου τῆς Μακεδονίας, Θρᾲκης καὶ τῶν ὁμόρων περιοχῶν, καὶ ταυτόχρονα στὴν ἐνίσχυση τοῦ ἀγροτικοῦ πληθυσμοῦ τοῦ μικρασιατικοῦ χώρου. Τὸ κράτος καινοτόμησε στὸν τρόπο ποὺ ὀργάνωσε τὸν μετοικισμό. Ἐπέτρεψε νὰ διατηρήσουν οἱ ἔποικοι τὴν ἐθνική ὁμοιογένεια, γιὰ νὰ μὴν αἰσθάνονται ξένοι στὸ νέο κοινωνικὸ καὶ θρησκευτικὸ τους περιβάλλον, ἀλλά διασκόρπισε τὶς ἐγκαταστάσεις τους σὲ μεγάλη ἔκταση γιὰ ν’ ἀποτρέψει τὶς δυνατότητες συντονισμένης ἐπαναστατικῆς εξέγερσης ἐκ μέρους τους.

……….Στὰ πλαίσια τῆς προσπάθειας γιὰ τὴν ἔνταξη τῶν Σλάβων στὴν πολιτικὴ ζωὴ τοῦ Βυζαντίου, ὁ Ἰουστινιανός Β΄ ἐμπιστεύθηκε σὲ Σλάβους τὶς κλεισοῦρες τοῦ Στρυμόνα γιὰ νὰ τὶς προστατεύουν ἐναντίον τῶν Βουλγάρων. Πρόκειται γιὰ τοὺς Σμολένους ἤ Σμολεάνους, ποὺ ὡς τότε κατοικοῦσαν ἀνατολικά ἀπ’ τὸ Νέστο. Τὸ γεγονὸς αὐτό ἀποτελεῖ ἔνδειξη ὅτι οἱ Σλάβοι τῆς Μακεδονίας εἶδαν τοὺς Βουλγάρους ὡς ἐχθρούς. Ἔτσι δέχονται ν’ ἀναλάβουν ἀπ’ τὴν βυζαντινὴ διοίκηση ἀποστολές συναφεῖς μὲ τὴν ἄμυνα τῆς Μακεδονίας ἐναντίον τῶν Βουλγάρων. Στοὺς ἐπόμενους χρόνους ἡ βυζαντινὴ ἐξουσία δὲν ἀνέχθηκε ἀπό μέρους τῶν Σλάβων ἐπαναστατικές κινήσεις. Ἀντιμετώπιζε τέτοιου εἴδους κινήματα στέλνοντας στρατιωτικὰ σώματα γιὰ τὴν καταστολὴ τους (Κωνσταντῖνος Ε΄- 759, λογοθέτης τοῦ ὀξέως δρόμου Σταυράκιος- 782-83). Οἱ Σλᾶβοι τῆς Μακεδονίας καὶ τῆς Πελοποννήσου, καὶ στὶς δύο περιπτώσεις νικήθηκαν καὶ ὑποχρεώθηκαν νὰ καταβάλλουν νέο ἐτήσιο φόρο.

……….Νέα φάση ἐποικιστικῆς πολιτικῆς ἐγκαινιάζεται στὶς ἀρχές τοῦ 9ου αἰῶνα ἀπ’ τὸν αὐτοκράτορα Νικηφόρο Α΄ καὶ φαίνεται ὅτι συνδέεται μὲ τὴν ἀνανέωση τῶν βουλγαρικῶν ἐπιθέσεων. (…) Ὁ Κωνσταντῖνος Πορφυρογέννητος, (…), συνεχίζει γράφοντας: «Ἀλλά, ἀφοῦ ὁ ἀπαίσιος λαὸς τῶν Βουλγάρων ἔφτασε καὶ ἐγκαταστάθηκε στὸν Δούναβη, ὁ βασιλιᾶς ἐγκατέστησε σ’ αὐτή τὴν περιοχὴ θέμα μὲ στρατηγὸ λόγῳ τῶν ἐπιδρομῶν τῶν Σκυθῶν καὶ τῶν Βουλγάρων».

……….Τὸ θέμα τῆς Θρᾲκης, τοῦ ὁποίου μία πρώτη ἀναφορᾶ βρίσκεται σ’ ἕνα γράμμα τοῦ Ἰουστινιανοῦ Β΄ τῆς 17ης Φεβρουαρίου 687, δημιουργήθηκε στὰ τελευταῖα χρόνια τῆς βασιλείας τοῦ Κωνσταντίνου ΙV Πωγωνάτου, ἀνάμεσα στὸ 680-685 καὶ ἡ δημιουργία του ἀνταποκρινόταν στὸν βουλγαρικό κίνδυνο…


Ὁλόκληρο τὸ κείμενο μπορεῖτε νὰ διαβάσετε στό: www.e-istoria.com

Αφήστε μια απάντηση