Ο ΑΝΔΡΙΑΝΤΑΣ ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ Ε΄, ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ ΤΟΥ ΒΑΛΑΩΡΙΤΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΑΝ (25/3/1872)

,

ΕΥΣΕΒΙΗΝ ΣΠΕΙΡΩΝ ΠΑΤΡΙΟΥΣ ΤΕ ΛΟΓΟΥΣ ΙΕΡΑΡΧΗΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΧΡΙΣΤΩι ΠΑΤΡΗι ΕΗι ΤΕ ΕΒΙΩ/ ΚΑΤΘΑΝΕ Δ ΩΣ ΕΒΙΩ ΜΙΜΗΤΗΣ ΧΡΙΣΤΟΥ ΑΝΑΚΤΟΣ/ ΨΥΧΗΝ ΔΟΥΣ ΠΡΟΦΡΟΝΩΣ ΛΥΤΡΟΝ ΥΠΕΡ ΠΟΛΕΩΝ.

,

Ο  ανδριάντας τού Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄, το ποίημα τού Βαλαωρίτη και οι αντιδράσεις που δημιουργήθηκαν (25/3/1872)

Επιλεγμένο απόσπασμα από κείμενο τού κυρίου Η.Γ. Μυκονιάτη με τίτλο: «ΟΙ ΑΝΔΡΙΑΝΤΕΣ ΤΟΥ ΡΗΓΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ Ε΄ ΣΤΑ ΠΡΟΠΥΛΑΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΚΟΙΝΟ ΤΟΥΣ»

…..Ο ανδριάντας τού πατριάρχη, στήθηκε ένα σχεδόν χρόνο αργότερα από εκείνον τού Ρήγα, παρόλο που η παραγγελία γιά την κατασκευή τους δόθηκε συγχρόνως. Τα αποκαλυπτήριά του, έγιναν την 25η Μαρτίου 1872. Ως αιτία τής καθυστέρησης αναφέρθηκε το γεγονός ότι ο Λάζαρος Φυτάλης  προβληματίστηκε πολύ πάνω στα προσωπογραφικά χαρακτηριστικά τού Γρηγορίου. Γράφτηκε ότι απευθύνθηκε ακόμη και στο Άγιον Όρος, προκειμένου να βρει πιστή εικόνα του. Αυτό ωστόσο δεν φαίνεται πιθανό, αν σκεφτεί κανείς το θόρυβο που είχε προκληθεί πριν μερικά χρόνια από την «ανακάλυψη» πορτρέτου τού πατριάρχη. Βρισκόταν στην κατοχή τού καθηγητή τής χημείας στο Πανεπιστήμιο τής Αθήνας, Ξαβέριου Λάνδερερ από το 1833, όταν το αγόρασε στο Ναύπλιο· έγινε ωστόσο γνωστό μόλις στα τέλη τού 1860 και υπήρξε αφορμή γιά μία σειρά προσωπογραφίες και παραστάσεις από ζωγράφους, όπως ο Διονύσιος Τσόκος και ο Νικηφόρος Λύτρας, και από γλύπτες όπως ο Ιωάννης Κόσσος.

…..Το ίδιο το έργο τού Λάζαρου Φυτάλη εξάλλου, δείχνει ότι και αυτός τελικά ακολούθησε τον ίδιο τύπο που έδινε το «κατ’ ιδέαν» πορτρέτο τού Λάνδερερ. Η αργοπορία του επομένως, πρέπει να οφειλόταν σε άλλους λόγους. Ίσως σε φόρτο παραγγελιών, ή ακόμη σε τεχνικά προβλήματα που έπρεπε να βρουν λύση, μιάς και ήταν το πρώτο έργο αυτού τού είδους που έβγαινε από το εργαστήριο των Φυτάληδων.  Ο θόρυβος επίσης και οι αντιδράσεις που προκάλεσε ο Ρήγας [ο ανδριάντας πού δημιούργησε ο γλύπτης Κόσσος], μπορούμε να φανταστούμε ότι θα έκαναν τον Φυτάλη, ιδιαίτερα προσεκτικό. Υπήρχε ακόμη το προηγούμενο τής προτομής τού πατριάρχη που είχε φιλοτεχνήσει ο Κόσσος. Το έργο εκείνο εκτέθηκε στη Διεθνή Έκθεση τού Λονδίνου το 1862 και επαινέθηκε πολύ. Όλα αυτά θα πρέπει να προξένησαν στον Φυτάλη αυξημένη έγνοια και αγωνία. Αυτό φάνηκε στα αποτελέσματα· η εργασία προχώρησε σχετικά αργά και δημιούργησε ένα έργο «σωστό», χωρίς εκπλήξεις και σε ρυθμό «αρμονικότερο» συγκριτικά με τον Ρήγα.

…..Το άγαλμα τού Γρηγορίου πλησιάζει περισσότερο τις απαιτήσεις τού κοινού γιά σωστές αναλογίες και ισορροπία. Είναι έργο βαρύ, δυσκίνητο και πνιγμένο στις σκληρές πτυχές τής ιερατικής στολής. Εκεί που ο Κόσσος τόλμησε να απλώσει το δεξί χέρι τού Ρήγα προς τα πλάγια και να ξαφνιάσει τους συγχρόνους του, ο Φυτάλης, το αντίστοιχο χέρι τού Γρηγορίου Ε΄ το απέδωσε προς τα μπρος, προσπαθώντας να μην ξεφύγει από τις ευθείες ενός κλειστού περιγράμματος. Κατενώπιον αποδομένος, με ελαφριά στροφή τού κεφαλιού προς τα δεξιά, με το αριστερό χέρι κρατά την πατερίτσα, ενώ απλώνει το δεξί στα πλήθη όπου έχει στραμμένο το βλέμμα του.

…..Η τελετή των αποκαλυπτηρίων τού ανδριάντα, όπως και εκείνη τού Ρήγα, έγινε με κάθε επισημότητα. Μετά την δοξολογία στον μητροπολιτικό ναό, οι επίσημοι κατευθύνθηκαν στην πλατεία τού Πανεπιστημίου, όπου είχαν συγκεντρωθεί από νωρίς τα πλήθη. Εδώ είχαν παραταχθεί στρατιώτες και παντού έλαμπαν τα φτερά και τα επίχρυσα σειρήτια. Παρόντες οι βασιλείς με τη συνοδεία τους. Ο πρύτανης Ευθύμιος Καστόρχης, ανέβηκε σε ξύλινο βήμα στολισμένο με μυρτιές και μυρσίνες από όπου εκφώνησε τον πανηγυρικό, στο τέλος τού οποίου αποκάλυψε και το άγαλμα. Στη συνέχεια, ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (1824-1879) απήγγειλε το ποίημα, Ο ανδριάς τού αοιδίμου Γρηγορίου τού Ε΄ Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, που αρχίζει με τον πασίγνωστο στίχο Πώς μάς θωρείς ακίνητος, πού τρέχει ο λογισμός σου; Το έγραψε γιά την περίσταση κατά παραγγελία τού Πανεπιστημίου. «Ο τόνος τής φωνής και η έκφρασις των στίχων διείγειραν τον ενθουσιασμόν τού πλήθους και μάλιστα των μακράν παρά τον ανδριάντα ισταμένων, αλληλοδιαδόχως χειροκροτούντων».

…..Η δραματική απαγγελία τού ποιητή και το ίδιο το ποίημα που ήταν γραμμένο σε «αρματωλικήν γλώσσαν», υπήρξε το σημαντικότερο γεγονός τής τελετής. Το άγαλμα πέρασε απαρατήρητο· το όνομα τού γλύπτη Φυτάλη μόλις που το ανέφεραν μερικές εφημερίδες. Έγινε δηλαδή το αντίθετο απ’ ό,τι με τον Ρήγα τού Κόσσου […]

…..Την επομένη ωστόσο των αποκαλυπτηρίων τού Γρηγορίου Ε΄ ο λόγος ήταν κυρίως γιά το ποίημα τού Βαλαωρίτη. Δημοσιεύτηκε στις περισσότερες εφημερίδες και στίχοι του μεταφράστηκαν σχεδόν αμέσως στα γαλλικά και αγγλικά. Ήταν όμως οι βιαιότατες επιθέσεις εναντίον του, που έδωσαν, όπως και στην περίπτωση τού αγάλματος τού Ρήγα, τον τόνο στην υπόθεση· δημοσιεύτηκαν ακόμη και παρωδίες τού ποιήματος, με έντονη σατιρική διάθεση και σαρκασμό. Τα δύο αγάλματα προκάλεσαν άμεσα τα ποιήματα που τα πλαισίωσαν· κατά συνέπεια η σχέση τους είναι δεδομένη. Πέρα όμως από αυτό,  το γεγονός  ότι είναι και τα μεν και τα δε, «ηρωολογίες», τα κάνει να υπακούουν στις κοινές αρχές τού είδους. Είναι έκφραση τής μνήμης τού 1821, όπως αυτή διαμορφώθηκε μέσα στο κλίμα τής Μεγάλης Ιδέας, με την καθιέρωση από το 1838 τού εορτασμού τής 25ης Μαρτίου και με κορύφωση το 1871, οπότε γιορτάστηκαν τα πενηντάχρονα τού Αγώνα.(…)

…..Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός, ότι και στις δύο περιπτώσεις (τού ανδριάντα τού Κόσσου και τού ποιήματος τού Βαλαωρίτη), σημαντικό ρόλο έπαιξαν τα προσωπικά και πολιτικά πάθη. Ο Κόσσος (…) ήταν ο επίσημος «αγαλματοποιός» τού βασιλιά και κατηγορήθηκε ανοιχτά γιά ευνοιοκρατία, ενώ οι σχέσεις τού Βαλαωρίτη και τής οικογένειάς του με την πολιτική, προκαλούν αντιδράσεις (…)

…..Στην όλη υπόθεση δεν υπήρξε οπωσδήποτε χωρίς σημασία και η παρουσία τού Καστόρχη στην πρυτανεία τού Πανεπιστημίου. Η εκλογή του, είχε προκαλέσει μεγάλο πολιτικό σκάνδαλο· θεωρήθηκε ότι μαγειρεύτηκε στο υπουργείο Παιδείας σε βάρος τής εκλογής τού Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου. Το καλοκαίρι τού 1871 στις εφημερίδες εμφανίζονται προκλητικά άρθρα και ανταλλάσσονται επιστολές γεμάτες ύβρεις και βαρύτατους χαρακτηρισμούς που εκτοξεύονται από όλες τις πλευρές. Απειλήθηκε ακόμη και μονομαχία. Από τότε και σε όλη τη διάρκεια τής πρυτανείας του, ο Καστόρχης δέχεται συνεχείς επιθέσεις από μερίδα τού Τύπου γιά τις όποιες ενέργειές του (…)

…..Αυτή ωστόσο είναι η μία όψη· η άλλη είναι ενός δύστυχου λαού, που τον διασκεδάζουν με αποκαλυπτήρια αγαλμάτων και θεάματα, ενώ οι εθνικές υποθέσεις πηγαίνουν από το κακό στο χειρότερο. Γιά τις γιορτές τής 25ης Μαρτίου 1872 και τα αποκαλυπτήρια τού Γρηγορίου Ε΄ θα γραφτεί ειρωνικά: “Εν τούτοις, η εφετινή εορτή ήταν ως θρίαμβος διά τας νίκας εν Κρήτη, διά την επιρροήν τής Ελλάδος εν Τουρκία ενεργούντος τού διερμηνέως μεγάλου διπλωμάτου Ραζή και ωσεί να «επήραμεν την Πόλιν». Ο κ. Βούλγαρης ούτως μάς έθελξεν εις τας παραμονάς τού θανάτου τής Κρήτης”.

…..Το κείμενο τού κυρίου Μυκονιάτη, κλείνει με την απάντηση που δόθηκε στον Βερναρδάκη, γιά το επικριτικό του άρθρο σχετικά με το ποίημα τού Βαλαωρίτη και τους δύο ανδριάντες (Ρήγα και Γρηγορίου Ε΄).

…..«Εάν λοιπόν πρώτοι ανδριάντες των υπέρ ελευθερίας αγωνισθέντων έπρεπε να εγερθώσι, τους δύω κορυφαίους τής ελευθερίας η καλλιτεχνία ώφειλε να παραστήση. Καταλληλότερος δε τόπος τής ενιδρύσεως των ανδριάντων των δύω τούτων πρωτουργών τής σωτηρίας τής Ελλάδος, ευρίσκεται η πλατεία τού Πανεπιστημίου Αθηνών, ως εξ αυτού απορρέει πάσα σοφία, και παραδειγματισμός φιλοπατρίας και διδασκαλίας πατραγαθίας εις την μέλλουσα γενεάν».

Επιμέλεια κειμένου: Ἑλληνικό Ἡμερολόγιο
Σχετικά με το θέμα κείμενα:
Αφορισμοί-Άρση γιά την επανάσταση τού 1821
Ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ Ομιλία τού Τερτσέτη
Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ ο υπ’ αριθμός 1 τής Φιλικής Εταιρείας
Η στάση τού σουλτάνου μετά την κήρυξη τής Επανάστασης
Παραδοσιακό τραγούδι γιά τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄
Η εκκλησία και ο ελληνικός λαός την περίοδο τής τουρκοκρατίας
 Το ράσο στην Επανάσταση τού 1821
Ο Κλήρος στην Φιλική Εταρεία

Αφήστε μια απάντηση