Η ΦΙΓΑΛΕΙΑ, Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΙΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ ΚΑΙ Η ΣΥΛΗΣΙΣ ΤΟΥ ΑΠΟ ΕΥΡΩΠΑΙΟΥΣ «ΑΡΧΑΙΟΦΙΛΟΥΣ»

,

,

Ἡ Φιγάλεια καὶ ὁ ναὸς τοῦ Ἐπικουρίου Ἀπόλλωνος

,

……….Ἡ ἀρχαία Φιγάλεια, κτισμένη πάνω στὸ βουνὸ Κωτίλιο, σὲ ὑψόμετρο 460, ἀποτελοῦσε τὸ μακρινώτερο προπύργιο τῆς Ἀρκαδίας πρὸς τὴν Ἠλεία καὶ τὴν Μεσσηνία. Ἦταν ἐπίσης ἕνας ἀκραῖος ἐμπορικὸς σταθμὸς πρὸς τὸ Ἰόνιο πέλαγος. Ἡ θέσις της αὐτὴ ἀπὸ τὸ ἕνα μέρος καὶ ἡ φιλία της πρὸς τοὺς Μεσσηνίους, ἀπὸ τὸ ἄλλο, τὴν κατέστησαν στόχο τῶν ἀρχαίων Σπαρτιατῶν, οἱ ὁποῖοι καὶ τὴν κατέλαβαν τὸ ἔτος 659 π.Χ.

Ὁ πρῶτος ναός

……….Στὴν περίοδο τῶν δύο πρώτων Μεσσηνιακῶν πολέμων (μεταξὺ Σπαρτιατῶν καὶ Μεσσηνίων) ἡ Φιγάλεια περιέθαλψε πολλοὺς Μεσσηνίους φυγάδες. Οἱ κόρες μάλιστα τοῦ Ἀριστομένους, τοῦ άρχηγοῦ τῶν Μεσσηνίων στὸν Β΄ Μεσσηνιακὸ πόλεμο (645-628 π. Χ. ) εἶχαν πάρει συζύγους ἀπὸ τὴν Φιγάλεια. Τελικὰ ὅμως οἱ Φιγαλεῖς πέτυχαν νὰ άπαλλαγοῦν ἀπὸ τὴν κατοχὴ τῶν Σπαρτιατῶν λίγο μετὰ τὸ 659. Τὴν νίκη τους ἐκείνη τὴν ἀπέδωσαν στὸν προστάτη τῆς πόλεως Ἀπόλλωνα, ὁ ὁποῖος στὴν περίπτωση αὐτὴ τοὺς στάθηκε ἐπίκουρος (βοηθός, προστάτης). Καὶ γι’ αὐτὸ ἀπεφάσισαν νὰ ἐνεγείρουν πρὸς τιμήν του ἕναν ναό. Τὸν ἔκτισαν ψηλότερα ἀπὸ τὴν πόλι τους (1.130 μ.), σὲ σὲ ἀπόστασι δυόμιση ὡρῶν περίπου, σὲ μιὰ ἐρημιὰ ποὺ σοῦ προκαλεῖ τὸ δέος. Πρέπει ἐδῶ νὰ σημειωθῇ ὅτι ἡ περιοχὴ αὐτὴ εἶχε τὴν ὀνομασία «Βάσσοι». Μερικοὶ μάλιστα λένε πὼς ἡ λέξις αὐτὴ σημαίνει «χαράδρες». Τὸ δὲ ἐπίθετο τοῦ Ἀπόλλωνος ἐκεῖ ἦταν «Βασσίτας», ὅπως ἀπεκάλυψε ὁ ἀρχαιολόγος Κ. Κουρουνιώτης, ὁ ὁποῖος βρῆκε αὐτὸ τὸ ὄνομα σὲ μιὰ ἐπιγραφὴ χαραγμένη σὲ χάλκινο ἔλασμα.

Ὁ ναὸς τοῦ Ἐπικουρίου Ἀπόλλωνος μέχρι τὶς μέρες μας

……….Ἀπὸ τότε πέρασαν δύο αἰῶνες περίπου. Ἡ Φιγάλεια στὸ διάστημα αὐτὸ ζοῦσε ὡς ἐλεύθερη πόλις, γιατὶ εἶχαν πλέον σταματήσει οἱ πόλεμοι μὲ τοὺς Σπαρτιᾶτες. Στὴν ἀρχὴ ὅμως τοῦ Πελοποννησιακοῦ Πολέμου (431-404 π. Χ.) στὴν Φιγάλεια καὶ στὴν περιοχή της ἔπεσε μεγάλος λοιμός. Οἱ Φιγαλεῖς διασώθηκαν χάρις στὴν ἐπέμβαση τοῦ Ἀπόλλωνος, ὁ ὁποῖος ἔδιωξε τὴν φοβερὴ ἀρρώστια καὶ τὸ θανατικὸ ἀπὸ τὸν τόπο. Δείχνοντας τὴν εὐγνωμοσύνη τους στὸν προστάτη θεό, τοῦ ἔστησαν μεγαλοπρεπῆ ναό, στὴν θέσι ἀκριβῶς τοῦ πρώτου.

……….Αὐτὸς εἶναι ὁ ναός τοῦ Ἐπικουρίου Ἀπόλλωνος, τοῦ ὁποίου τὰ ἐρείπια διασώθηκαν σὲ καλὴ κατάσταση, ὅπως σχεδὸν τοῦ Θησείου τῶν Ἀθηνῶν. Ὁ κλασσικὸς ναὸς τοποθετεῖται στὸ 420-400 π. Χ. καὶ ἀρχιτέκτονάς του θεωρεῖται ὁ Ἰκτίνος.  Ἡ πληροφορία ὅτι ὁ ναὸς ἀνηγέρθη στὸ τέλος τοῦ 5ου αἰώνα π. Χ. ἀνήκει στὸν ἀρχαῖο περιηγητὴ Παυσανία.  (Μιὰ δεύτερη τοποθέτηση ὡς πρὸς τὴν χρονολογία ἀνεγέρσεως εἶναι μεταξὺ τῶν ἐτῶν 450 καὶ 421 π. Χ.).

……….Ὁ Δωρικὸς ναὸς, μὲ συνδυασμό Ἰωνικοῦ καὶ Κορινθιακοῦ (γιὰ πρώτη φορά) ῥυθμοῦ στὸ ἐσωτερικὸ του, εἶναι κτήριο στενόμακρο ποὺ περιβάλλεται ἀπὸ μία δωρικὴ κιονοστοιχία. Ἔχει μῆκος μεγαλύτερο ἀπὸ τὸ σύνηθες τῶν Δωρικῶν ναῶν, ἀνὰ ἕξι κίονες ἔχουν οἱ στενὲς πλευρὲς του καὶ ἀνὰ δέκα πέντε οἱ μακρὲς του (6χ15 ἀντὶ 6χ13). Δὲν ἔχει τὸν συνήθη προσανατολισμό Α-Δ, ἀλλά Β-Ν, ἴσως γιὰ λατρευτικοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι συνδέονται μὲ τὴν ἀρκαδικὴ θρησκευτικὴ παράδοση, δεδομένου ὅτι καὶ ἄλλοι ναοὶ στὴν περιοχὴ παρουσιάζουν τὸν ἴδιο προσανατολισμό. Μέσα στὸν ναό, ὅπως ἀναφέρει ὁ Παυσανίας, ὑπῆρχε κι ἕνα κολοσσιαῖο χάλκινο ἄγαλμα τοῦ Ἀπόλλωνος, τὸ ὁποῖον οἱ κάτοικοι τῆς Φιγάλειας μετέφεραν στὴν Μεγαλόπολη ὅταν τὸ ἔτος 370 π. Χ., ἐγκαταστάθηκαν ἐκεῖ.

Ἡ κλοπὴ τῆς ζωοφόρου καὶ ἄλλων γλυπτῶν ἀπὸ Εὐρωπαίους ἀρχαιοκάπηλους τὸ 1811.

……….Στὴν θέση του στήθηκε ἕνα ἄλλο ἄγαλμα, ἀπὸ μάρμαρο καὶ ξύλο, τοῦ ὁποίου τμήματα βρέθηκαν σὲ ἀνασκαφές ἀρχαικαπήλων καὶ κατέχονται σήμερα ἀπὸ τὸ Βρεττανικὸ Μουσεῖο. Ὁ Βρετανὸς Κόκερελ, ἀκολουθῶντας τὰ βήματα τοῦ συμπατριώτη του Ἔλγιν, ἀφοῦ ἔκλεψε τὰ ὑπέροχα γλυπτᾶ τοῦ ναοῦ τῆς Ἀφαίας Ἀθηνᾶς στὴν Αἴγινα, συνέχισε τὸν Αὔγουστο τοῦ 1811 (πάντοτε ὑπό τὴν κάλυψη τοῦ «ἀρχαιόφιλου»), στὴν κλοπὴ τῶν γλυπτῶν τοῦ ναοῦ τοῦ Ἐπικουρίου Ἀπόλλωνος. Ὅταν οἱ Ἕλληνες τῆς περιοχῆς ἀντέδρασαν στὶς παράνομες ἀνασκαφές του, παρενέβην ὁ Βαυαρός διπλωμάτης τῆς Αὐστρίας (ὑποπρόξενος), Κρίστιαν Γκρόπιους, δωροδόκησε τὸν τουρκαλβανό Βελῆ Πασᾶ τῆς Πελοποννήσου (γιὸ τοῦ Ἀλῆ πασᾶ τῶν Ἰωαννίνων) ἀποσπῶντας τὴν ἄδειά του.  Γιὰ 400 λίρες ὁ τουρκαλβανός παρέδωσε στοὺς Βρετανούς ἀρχαιοκάπηλους τοὺς θησαυρούς τοῦ ναοῦ. Τὰ γλυπτᾶ πουλήθηκαν σὲ δημοπρασία στὴν ὑπὸ Βρετανικὴ κατοχὴ Ζάκυνθο γιὰ 19.000 λίρες, μὲ τελικὴ τους κατάληξη, τὸ Βρετανικὸ Μουσεῖο.

……….Ἡ ἰωνικὴ ζωφόρος τοῦ ναοῦ εἶχε 23 μαρμάρινες πλάκες, ἀπὸ τὶς ὁποῖες οἱ 11 δυτικὰ παρίσταναν Κενταυρομαχία (γάμος Πειρίθου, Λάπηθες – Κένταυροι) καὶ οἱ 11 ἀνατολικά Ἀμαζονομαχία (Ἀθηναῖοι – Ἀμαζόνες). Ἡ κεντρικὴ στὸ βάθος παρίστανε τὸν Ἀπόλλωνα, ὁ ὁποῖος μὲ τὴν βοήθεια τῆς ἀδελφῆς του, Ἀρτέμιδος ἀποκαθιστοῦσε τὴν δικαιοσύνη μετὰ τὴν μάχη μεταξὺ Κενταύρων και Ἀμαζόνων.

……….Ἀναστήλωση τοῦ ναοῦ ἐνήργησε ἡ Ἀρχαιλογικὴ Ἑταιρεία τὸ ἔτος 1902. Ὅμως τὸ ἔτος 1983, ὁ ναὸς κινδύνευσε μὲ κατάρρευση. Λόγῳ τοῦ σαθροῦ ἐδάφους οἰκοδομήσεως, ἀπὸ τὴν κατασκευὴ του ἀκόμα, εἶχαν ληφθεῖ εἰδικὰ μέτρα στηρίξεώς του, ὅπως ἡ τοποθέτηση σίδερων καὶ πλακῶν στὰ θεμέλιά του· γεγονός τὸ ὁποῖο ἀποδεικνύει τεχνογνωσία στὴν θεμελίωση κτηρίων ἐπὶ σαθροῦ ἐδάφους.

……….Μὲ τὸ πέρασμα ὅμως τόσων χιλιετιῶν, ὁ ναὸς ἄρχισε νὰ ὀλισθαίνῃ πάνω στὴν βάση του, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ κινδυνεύῃ μὲ κατάρρευση. Μεταξὺ τῶν ἔργων ἀποκαταστάσεως στὰ ὁποῖα προχώρησε τὸ Ὑπουργεῖο Πολιτισμοῦ, ὅταν ἀνέλαβε συστηματικὰ τὸ ἐξαιρετικὰ δύσκολο ἔργο ἀποκαταστάσεως τοῦ μνημείου, ἦταν ἡ τοποθέτηση ἀντισεισμικοῦ ἰκριώματος καθὼς καὶ ἡ μόνιμη κάλυψη τοῦ ναοῦ ἀπὸ τὸ ἔτος 1987 μὲ στέγαστρο, λόγῳ τοῦ ὅτι οἱ κλιματολογικὲς συνθῆκες τῆς περιοχῆς ἐπηρέαζαν τὸ ἀσβεστολιθικὸ ὑλικὸ κατασκευῆς του.


Πηγές:

  • Τὸ περιοδικὸ «Ἱστορία Εἰκονογραφημένη», τεῦχος 7, 1969 καὶ ἡ σελίδα ΟΔΥΣΣΕΥΣ τοῦ Ὑπ.Πολιτισμοῦ.
  • Ἐπιμέλεια κειμένου  : Ἑλληνικὸ Ἡμερολόγιο
  • Γιὰ τὶς δύο καλλιτεχνικὲς εἰκόνες τοῦ ναοῦ, εὐχαριστοῦμε τὸν κύριο Θ. Μεταλληνό γιὰ τὴν εὐγενικὴ παραχώρηση.
  1. Δημιουργία τοῦ Ἐδουάρδου Ντόντγουελ (Edward Dodwell), Φεβρουάριος 1806.

2.  Δημιουργία τοῦ Ἰωάννου Φόστερ (John Foster), 1811 ὁ ὁποῖος καὶ συμμετεῖχε στὴν κλοπή.

3. Τὸ Βρετανικὸ Μουσεῖο ἐκθέτει τὰ γλυπτὰ τῆς ζωοφόρου χωρὶς νὰ     ἐνοχλεῖται ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι εἶναι προϊόντα ἀρχαιοκαπηλίας.

4. Ἐσωτερικὴ ἄποψη τοῦ ναοῦ μετὰ τὴν τοποθέτηση τοῦ στεγάστρου.

Copyright (©) «Ἑλληνικὸ Ἡμερολόγιο»

Αφήστε μια απάντηση