Η ΤΡΟΦΗ ΑΠΟ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΟΨΗ – Η ΛΑΤΡΕΥΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ (ΝΗΣΤΕΙΑ)

,

,

Ἡ τροφὴ ἀπὸ λαογραφικὴ ἄποψη
 Ἡ λατρευτικὴ συμπεριφορά (νηστεία)

……….«[ ]Εἶναι γνωστὸ ὅτι ἡ διατροφὴ ἑνὸς λαοῦ συνδέεται στενὰ μὲ τὴν θρησκευτικὴ του πίστη καὶ τὶς λατρευτικὲς του συνήθειες καὶ αὐτὸ φαίνεται καθαρὰ ἀπὸ τοὺς κανόνες, ποὺ ἔχουν θεσπισθεῖ στὶς διάφορες θρησκεῖες τοῦ κόσμου, καὶ ποὺ σχετίζονται μὲ τὴν λήψη ὡρισμένων τροφῶν ἤ τὴν ἀποχὴ ἀπὸ ἄλλες μόνιμα ἤ περιστασιακά.

……….Σχετικὰ μὲ τὸν ἑλληνικὸ χῶρο καὶ μόνο τὸ γεγονὸς ὅτι τὸ λαϊκὸ ἑορτολόγιο, κατὰ τὴν διάρκεια τοῦ ὁποίου παρασκευάζονται καὶ τρώγονται ὡρισμένες τροφὲς μὲ προσδιωρισμένους μάλιστα κάποτε ἐθιμικοὺς κανόνες, καλύπτει μὲ τὸ πλῆθος τῶν ἑορτῶν του πυκνά ὁλόκληρο τὸ ἔτος, εἶναι ἀρκετό, γιὰ νὰ δείξη τὴν σημασία τῆς θρησκείας καὶ τῆς λατρείας στὴν ἐν γένει διαμόρφωση τῆς διατροφῆς τοῦ λαοῦ καὶ τῶν σχετικῶν συνηθειῶν.

……….Παράγοντας μεγάλης σημασίας εἰδικώτερα γιὰ τὸν προσδιορισμὸ τῆς τροφῆς στὸν ὀρθόδοξο ἑλληνικὸ χῶρο ἀποτελεῖ ἡ νηστεία.

……….Τὸ θέμα τῆς χριστιανικῆς νηστείας εἶναι βέβαια μεγάλο καὶ ἀρκετὰ περίπλοκο, ἐπειδὴ ἡ νηστεία κατὰ τὴν ἱστορική της πορεία, ἀπὸ τὴν ἀρχὴ δηλ. τῆς καθιερώσεώς της ἀπὸ τοὺς πρώτους χριστιανικοὺς χρόνους, ἔχει διέλθει ἀπὸ πολλὲς φάσεις καὶ ἔχει προκαλέσει καὶ διαφωνίες ἀκόμη μεταξὺ τῶν πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ ἀφοροῦν τὸν χρόνο, τὸν τρόπο καὶ τὸν τύπο της κ.ἄ. Ἀλλὰ αὐτὸ ποὺ ἐνδιαφέρει ἐδῶ συνοψίζεται στὶς ἑξῆς βέβαιες διαπιστώσεις:

……….α΄) Ὁ καθορισμὸς τῆς νηστείας ἔχει πάρει, κατὰ τοὺς τελευταίους τουλάχιστον αἰῶνες, τὴν ὁριστική του μορφή, μὲ τὸν προσδιορισμὸ ἀκριβῶν ἡμερῶν, ἡμερομηνιῶν καὶ περιόδων, κατὰ τὶς ὁποῖες ἐπιβάλλεται ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία ἡ τήρησή της.

……….β΄) Ὁ τύπος τῆς ἀρχαίας νηστείας, πού, σύμφωνα καὶ μὲ τὴν ἐτυμολογία τῆς λέξεως, σημαίνει πλήρη ἀποχὴ ἀπὸ κάθε τροφή, γιὰ μικρὸ βέβαια διάστημα χρόνου, ἔχει παραχωρήσει, ἀπὸ πολὺ νωρὶς μάλιστα, τὴν θέση του σὲ ἄλλη μορφὴ νηστείας, ὅπως περίπου εἶναι γνωστὴ σήμερα, ποὺ συνίσταται στὴν ἀποχὴ ἀπὸ ὡρισμένα εἴδη τροφῶν κυρίως, ἀλλὰ καὶ ποτῶν. Καὶ ὅπως ὀρθὰ ἔχει παρατηρηθῆ, ἡ νηστεία κατήντησε νὰ εἶναι διαιτολογία. Τὸ τελευταῖο αὐτὸ καθιστᾶ ἔκδηλη τὴν σημασία της γιὰ τὸν προσδιορισμὸ πάλι κάθε φορὰ τοῦ εἴδους τῆς τροφῆς τοῦ λαοῦ.

……….γ΄) Ὅλα αὐτὰ θὰ εἶχαν ἴσως περιωρισμένη σημασία, ἄν ἡ νηστεία δὲν εἶχε καταστῆ, ὅπως συμβαίνει, ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ ἔντονα θρησκευτικὰ βιώματα τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἰδίως τῆς ὑπαίθρου. Ἄν τὸ βίωμα αὐτὸ στηρίζεται στὴν κατανόηση ἐκ μέρους τῶν πολλῶν τοῦ βαθύτερου πνευματικοῦ νοήματός της, καὶ εἶναι βέβαιο ὅτι αὐτὸ σὲ πολλὲς τουλάχιστον περιπτώσεις δὲν συμβαίνει, εἶναι ἀδιάφορο. Σημασία ἐδῶ ἔχει τὸ ἀποτέλεσμα καὶ αὐτὸ ὁδηγεῖ στὴν παραπάνω διαπίστωση, ὅτι ἔχομε νὰ κάμωμε μὲ ἔντονο βίωμα, κατὰ κανόνα ἀπαραβίαστο, ἄν καὶ ὄχι πάντοτε ὁμοιόμορφα. Στὸ συμπέρασμα αὐτὸ θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ καταλήξη λαμβάνοντας ὑπ’ ὄψη ἀκόμη καὶ τὴν σημερινὴ πραγματικότητα, ὄχι βέβαια τόσο τῶν πόλεων.

……….Πολὺ χαρακτηριστικὲς τόσο γιὰ τὴν ἀντίληψη γιὰ τὴν ἴδια τὴν νηστεία ὅσο καὶ γιὰ τὴν αὐστηρὴ τήρησή της εἶναι οἱ κάπως παλαιότερες μαρτυρίες, ποὺ ἀπηχοῦν βέβαια καὶ τὸν παλαιότερο τρόπο ζωῆς καὶ σκέψεως.

……….Ὁ Γάλλος π.χ. περιηγητὴς Julien Galland, ποὺ ἐπισκέφθηκε τὴν Χίο κατὰ τὰ μέσα τοῦ 18ου αἰ. γράφει, ἴσως ὑπερβολικά, ὅτι  ‘’ἡ μοιχεία, ἡ πορνεία, ἡ κλοπὴ καὶ ἡ ἀνθρωποκτονία θεωροῦνται ὡς ἐλαφρὰ ἁμαρτήματα ἐν σχέσει πρὸς τὴν παραβίασιν τῆς νηστείας’’. Καὶ ὁ μεταγενέστερός του (τέλη 18ου αἰ.) Σικελὸς περιηγητὴς Scrofani, ἀναφερόμενος στὴν ἐπιμονὴ τῶν Ἑλλήνων στὴν τήρηση τῶν νηστειῶν, ἀναφέρει: ‘’Μποροῦν νὰ συγχωρέσουν ἕναν φονιὰ ἤ ἕναν κλέφτη ἀλλὰ ποτὲ ἐκεῖνον ποὺ πάτησε τὴν νηστεία τῆς Παρασκευῆς. Αὐτὴ ἡ δεισιδαιμονία περιορίζει τὴν κατανάλωση εἰδῶν πρώτης ἀνάγκης καὶ ἔχει ἐπιπτώσεις στὸ ἐμπόριο καὶ στὴν βιομηχανία. Ἔπειτα ἡ μακροχρόνια χρησιμοποίηση τροφῶν ὄχι θρεπτικῶν ἀδυνατίζει τὸ σῶμα καὶ ἐξασθενίζει τὸ πνεῦμα. Πραγματικὰ οἱ Ἕλληνες ποὺ τηροῦν σχολαστικὰ τὶς νηστεῖες, εἶναι ἀργοὶ στὶς ἀντιδράσεις τους, χωρὶς ἑτοιμότητα, ἀδύνατοι καὶ χλομοί’’.

……….Ἀποφυγὴ βρώσεως τῆς βασικώτερης τροφῆς των, τοῦ κρέατος, κατὰ τὴν διάρκεια τῆς νηστείας, τηρεῖται καὶ μεταξὺ ἀκόμη τῶν ληστῶν τοῦ 19ου αἰ., στὸ πλαίσιο βέβαια τηρήσεως μὲ σχολαστικότητα καὶ ἄλλων λατρευτικῶν τύπων.

……….Οἱ ἀνεγνωρισμένες ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία νηστεῖες εἶναι μακροχρόνιες, ὅπως τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς μαζὶ μὲ τὴν Μεγάλη Ἑβδομάδα, τοῦ Σαρανταήμερου τῶν Χριστουγέννων (15 Νοεμβρίου – 25 Δεκεμβρίου), ἡ νηστεία ἀπὸ τὴν 1η – 15η Αὐγούστου (Δεκαπενταύγουστο) κ.ἄ. καὶ μικρῆς διάρκειας, ὅπως ἡ νηστεία τῆς Τετάρτης καὶ τῆς Παρασκευῆς κάθε ἑβδομάδας καὶ ἄλλες μεμονωμένες, καί, πέρα ἀπὸ αὐτές, νηστεῖες ποὺ ἐπιβάλλονται σὲ ἔκτακτες περιστάσεις.

……….Συνολικὰ δηλ. οἱ νηστεῖες καλύπτουν μεγάλο χρονικὸ διάστημα τοῦ ἔτους. Τὸ γεγονὸς αὐτό, καθὼς μάλιστα καὶ ἡ γενικώτερη αὐστηρότητα τῆς νηστείας, ἐντυπωσιάζει πάλι τὸν Γάλλο γιατρὸ καὶ περιηγητὴ Pouqueville, ποὺ σημειώνει – ἡ ἀξιοπιστία του ἀμφισβητεῖται – στὸ περιηγητικὸ χρονικὸ του γιὰ τὴν Πελοπόννησο (1805) ὅτι οἱ Ἕλληνες ‘’ἔχουν μόνο ἑκατὸν τριάντα ἡμέρες ἐλεύθερες ἀπὸ ἀποχὲς καὶ νηστεῖες. Ἐκτὸς ἀπὸ τὶς τέσσερις σαρακοστὲς ποὺ προηγοῦνται τοῦ Πάσχα, τῆς ἑορτῆς τῶν Ἀποστόλων, τῆς Κοίμησης τῆς Θεοτόκου καὶ τῶν Χριστουγέννων, ἔχουν μιὰ ἀτελείωτη σειρὰ ἀπὸ ὁλονυκτίες. Νηστεύουν ἐπίσης τὴν Τετάρτη… καὶ τὴν Παρασκευή. Δύσκολα μπορεῖ νὰ σχηματίση κανεὶς μιὰ ἰδέα γιὰ τὴν κακὴ διατροφὴ τῶν Ἑλλήνων, προπάντων κατὰ τὴν Σαρακοστὴ ποὺ προηγεῖται τοῦ Πάσχα, καὶ γιὰ τὴν αὐστηρότητα, μὲ τὴν ὁποία τὴν τηροῦν… Ὁ χρόνος τῆς Σαρακοστῆς εἶναι χρόνος ἐξαγνισμοῦ· κ’ ἐνῶ μπορεῖ κανεὶς νὰ διαπράξη ὅλα τὰ ἁμαρτήματα, ἄν παραβιάση ὅμως τὴν νηστεία καὶ τὸν κατηγορήσουν γι’ αὐτό, δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι σίγουρος, ἄν θὰ ἐξασφαλίση τὴν συγχώρεση, ἀκόμη καὶ μὲ πολὺ ὑψηλὴ τιμή. Γι’ αὐτὸ εἶδα ἄρρωστους, δυστυχισμένες ἔγκυες γυναῖκες ἤ λεχῶνες, νὰ ἀρνοῦνται ὄχι μόνο νὰ φᾶνε κρέας ἀλλὰ ἀκόμη νὰ πιοῦν ζωμὸ ἤ ἕνα ποτήρι ραδικόζουμο, γιὰ νὰ μὴν διακόψουν τὴν νηστεία. Τοῦ κάκου τὶς παρακαλοῦσα μὲ ἐπιμονή…’’.»