Η ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΟΥ 1840-Η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΚΑΤΑΚΡΑΥΓΗ ΚΑΙ Η ΑΚΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ΩΣ ΕΠΑΚΟΛΟΥΘΟ

,

,

Ἡ ἑλληνοτουρικὴ συνθήκη τοῦ 1840, ἡ πανελλήνια κατακραυγή καὶ ἡ ἀκύρωσή της ὡς ἐπακόλουθο.

.

……….Τὸ 1839, τὰ θεμέλια τῆς ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας τοῦ αἱμοσταγοῦς σουλτάνου Μαχμοὺτ Β΄καὶ τοῦ διαδόχου του Ἀμπντοὺλ Μετζὶτ Α΄, ἔτριζαν, μιᾶς καὶ εἶχε ὑποστεῖ νέες συντριπτικὲς ἧττες κατὰ τὴν διάρκεια τῆς τουρκο – αἰγυπτιακῆς συρράξεως.

……….Αὐτὲς οἱ διαμορφούμενες συνθῆκες ἐνθουσίασαν τόσο πολὺ τὸν νεαρὸ καὶ ἀφελὴ βασιλέα Ὄθωνα, ὁ ὁποῖος ἔγραψε στὸν πατέρα του Λουδοβῖκο τὸν Αὔγουστο (27) καὶ τὸν Νοέμβριο (3) τοῦ 1839, γιὰ τὸ πόσο σημαντικὸ ἦταν γιὰ τὴν Ἑλλάδα νὰ ἐκμεταλλευτῇ αὐτὴ τὴν εὐκαιρία καὶ νὰ διαπραγματευτῇ τὴν ἐνσωμάτωση τῆς Κρήτης στὸν Ἑλλαδικὸ κορμὸ ἀκόμα καὶ μὲ ἐξαγορά της (!..) ἀπὸ τὸν σουλτάνο. [Παρὰ τοῦ ὅτι ἡ ἑλληνικὴ κυβέρνηση μέσῳ τοῦ πρωθυπουργεύοντος καὶ ὑπουργοῦ Ἐξωτερικῶν Κ. Ζωγράφου, χαρακτήριζε τοὺς Κρῆτες ἐπαναστάτες ὡς ‘’ληστρικοὺς κινηματίες’’]. Μὲ τὶς ἐπιστολὲς του, ὁ Ὄθων ζητοῦσε ἀπὸ τὸν πατέρα του νὰ μεσολαβήσῃ τόσο στὸν Μέττερνιχ ὅσο καὶ στοὺς πρέσβεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων γιὰ νὰ τὸν ὑποστηρίξουν.

……….Ὅπως ἦταν ἀναμενόμενο, ὁ Μέττερνιχ μαζὶ μὲ τοὺς πρέσβεις Βαυαρίας καὶ Αὐστρίας ποὺ βρίσκονταν στὴν Ἑλλάδα ὡς τοποτηρητές, συμβούλευσαν τὸν Ὄθωνα ‘’νὰ μὴν κινηθῆ διόλου’’. Βεβαίως τὴν ἴδια στάση κράτησαν καὶ οἱ πρέσβεις Ῥωσία καὶ Ἀγγλίας ἐπιβάλλοντας στὸν Ὄθωνα νὰ μὴν κινηθῇ, γιὰ τὸν ἁπλούστατο λόγο ὅτι ὅλοι εἶχαν συνταχθεῖ μὲ σκοπὸ τὴν διάσωση τοῦ ‘’Μεγάλου ἀσθενοῦς’’ ἐναντίον τῆς συμμαχίας Γαλλίας καὶ Αἰγύπτου. Ἤδη, μὲ πρόταση καὶ ἔμπνευση τοῦ ἴδιου τοῦ Μέττερνιχ, εἶχε διακοπεῖ ἡ πολεμικὴ ἐξόρμηση τοῦ Μωχάμεντ  Ἄλυ μετὰ ἀπὸ τὴν συλλογικὴ Διακοίνωση τῶν Δυνάμεων, Ἀγγλίας, Ῥωσίας, Αὐστροουγγαρίας καὶ Πρωσίας.

……….Ὅμως, οἱ ὑψηλοὶ κηδεμόνες τοῦ Ὄθωνος δὲν περιορίστηκαν μόνο σὲ αὐτὴ τὴν ὑπόδειξη. Τὸν «συμβούλευσαν» νὰ συνάψῃ φιλικὲς σχέσεις μὲ τὸν σουλτάνο Ἀμπντοὺλ Μετζίτ Α΄. Ἡ ἀπογοήτευση τῶν Ἑλλήνων οἱ ὁποῖοι παρέμεναν ὑπόδουλοι στὰ ἀλύτρωτα ἐδάφη μας, ἦταν αἰφνίδια καὶ μεγάλη ὅταν πληροφορήθηκαν ὅτι ἡ κυβέρνηση ἔστειλε ὡς ἔκτακτο ἀπεσταλμένο στὴν Κωνσταντινούπολη τὸν ὑπουργὸ Ἐξωτερικῶν Κωνσταντῖνο Ζωγράφο, μὲ σκοπὸ τὴν ἀποκατάσταση φιλικῶν σχέσεων μὲ τὸν τοῦρκο δυνάστη. Ἡ λαϊκὴ ὀργὴ ποὺ ἄρχισε νὰ κοχλάζει δὲν ἄργησε νὰ ξεσπάσῃ λίγο ἀργότερα.

……….Ἡ ἀποστολὴ ξεκίνησε στὰ τέλη Νοεμβρίου τοῦ 1839, μὲ τὸν Κωνσταντῖνο Ζωγράφο νὰ ἐπιβιβάζεται στὸ βασιλικὸ ἀτμόπλοιο ‘’Ὄθων’’ μὲ προορισμὸ τὴν Κωνσταντινούπολη, γιὰ νὰ ἐπιδώσῃ αὐτόγραφη συγχαρητήρια ἐπιστολὴ τοῦ βασιλέα στὸν νέο σουλτάνο. Ὡς διατελέσας ἐπὶ τετραετία πρέσβης τῆς Ἑλλάδος στὴν Κωνσταντινούπολη, θεωρήθηκε ὁ καταλληλότερος γιὰ νὰ συνεχίσῃ τὶς διαπραγματεύσεις ποὺ εἶχαν ἀποτύχει στὸ παρελθὸν καὶ λόγῳ τῆς ἐχθρικῆς στάσεως τοῦ Μαχμοὺτ Β΄.

……….Ἡ ἄφιξη τῆς ἑλληνικῆς ἀποστολῆς στὴν Κωνσταντινούπολη δὲν χαιρετίσθηκε σύμφωνα μὲ τὸ ἐθιμοτυπικὸ τῶν ἀπαιτούμενων κανονιοβολισμῶν, γεγονὸς τὸ ὁποῖο ἦταν ὑποτιμητικό. Ὅταν ὁ Ζωγράφος ζήτησε ἐξηγήσεις ἀπὸ τὴν Πύλη, ἡ ἀπαξίωση ἀποδόθηκε σὲ σφάλμα τῶν πυροβολητῶν. Στὶς 7 Δεκεμβρίου 1839, ἀνακτορικές ἄμαξες παρέλαβαν τὸν ἴδιο καὶ τοὺς ὑπαλλήλους τῆς ἑλληνικῆς Πρεσβείας καὶ τοὺς ὁδήγησαν στὰ ἀνάκτορα γιὰ νὰ μειωθῇ ἡ ἐντύπωση τοῦ δυσάρεστου γεγονότος. Κατὰ τὴν συνάντηση μὲ τὸν νέο σουλτάνο, ἐκεῖνος τοῦ ἐξέφρασε τὴν ἐπιθυμία του γιὰ φιλικὲς σχέσεις μὲ τὴν Ἑλλάδα, ἐνῶ στὸν Ζωγράφο ἀπονεμήθηκε τὸ ἀνώτερο τουρκικὸ παράσημο. Αὐτὴ ἦταν ἡ πρώτη ἐπίσημη ἐμφάνιση Ἕλληνα ἀπεσταλμένου ἐνώπιον τοῦ σουλτάνου καὶ ἡ πρώτη παρασημοφόρηση Ἕλληνα πολιτικοῦ μὲ τουρκικὸ παράσημο.

……….Ἀκολούθησαν οἱ ἐπίσημες διαπραγματεύσεις μεταξὺ τῶν ἀντιπροσωπειῶν, οἱ ὁποῖες διήρκεσαν δύο μῆνες, μὲ κατάληξη στὶς 3/15 Μαρτίου, τὴν ‘’Συνθήκη Φιλίας, Ἐμπορίου καὶ Συμμαχίας μεταξὺ τῆς Α.Μ. τοῦ Βασιλέως τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Α.Α.Μ. τοῦ σουλτάνου τῶν ὀθωμανῶν’’.

……….Στὴν πραγματικότητα ἐπρόκειτο γιὰ μία συνθήκη ἐμπορίου καὶ ναυτιλίας 10ετοῦς διάρκειας, ἀποτελούμενη ἀπὸ 29 ἄρθρα τὰ ὁποῖα διακανόνιζαν κυρίως ἐμπορικὰ καὶ ναυτιλιακὰ ζητήματα ποὺ παρέμεναν σὲ ἐκκρεμότητα δημιουργῶντας συνεχῆ ἐπεισόδια μεταξὺ Ἑλλήνων (ὑπόδουλων & ἐλεύθερων) καὶ τούρκων.

……….Τὸ συναίσθημα ποὺ ἐπικράτησε μὲ τὴν σύναψη τῆς ἐν λόγῳ συνθήκης ἦταν ἡ ἀγανάκτηση, διότι τὸ πανελλήνιο δὲν μποροῦσε νὰ δεχθῇ τὴν σύναψη φιλικῶν σχέσεων, ἐνῶ περιοχὲς τοῦ Γένους ἐξακολουθοῦσαν νὰ βρίσκονται ὑπὸ τὸν ὀθωμανικὸ ζυγὸ καθιστῶντας ὑπόδουλους πενταπλάσιους τουλάχιστον σὲ ἀριθμὸ Ἓλληνες ἀπὸ ὅσους ἦταν ἐλεύθεροι. Συνυπολογίζοντας καὶ τοὺς ποταμοὺς αἵματος ποὺ εἶχαν χυθεῖ, ὁ ἑλληνικὸς λαὸς δὲν μποροῦσε νὰ δεχθῇ μία συνθήκη ‘’φιλίας’’ μὲ τὸν μισητὸ σουλτάνο.

……….Πιθανὸν τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν εἶχε προηγηθεῖ μία προετοιμασία ἐνημερώσεως, ὁδήγησε τὴν λαϊκὴ ὀργὴ σὲ ἐκδήλωση πρωτοφανῶν ἀντιδράσεων, εἰδικῶς ὅταν ἀνακοινώθηκε ἐκ τῶν ὑστέρων τὸ κείμενο τῆς συνθήκης, τὸ ὁποῖο βρέθηκε ἐπιζήμιο γιὰ τὰ ἑλληνικὰ συμφέροντα.

……….Ὁ Ἀνδρέας Ζαΐμης ὁ ὁποῖος εἶχε στὸ πλευρὸ του τὸν Ζωγράφο σὲ ὅλη σχεδὸν τὴν διάρκεια τῆς Ἐπαναστάσεως ὡς γραμματέα του, σὲ μία συνεδρίαση τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἀποκάλεσε τὴν Συνθήκη ‘’ Ἄτιμον’’ παρὰ τὸ ὅτι τὸν χαρακτήριζε ἡ μετριοπάθεια καὶ ἡ συγκρατημένη γλῶσσα.

……….Ὃταν ὁ Ζωγράφος (στὸν ὁποῖο ἀποδόθηκε τὸ προσωνύμιο τουρκοζωγράφος) ἐπέστρεψε ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολη, ὑπέστη λιθοβολισμὸ ἀπὸ μεγάλες λαϊκὲς διαδηλώσεις οἱ ὁποῖες τὸν ἀποδοκίμασαν ἀγρίως καὶ ἔφθασαν ἔως τὸ σπίτι του. Ἀργότερα ὁ λαὸς τὸν ἀναθεμάτιζε δημοσίως ἀκόμη καὶ μέσα στὶς ἐκκλησίες, τὰ δὲ παιδιὰ ὅταν τὸν ἔβλεπαν στὸν δρόμο τοῦ φώναζαν ‘’φῦγε προδότη’’.

……….Ὁ Μακρυγιάννης ἔγραψε ὅτι: «[ ]ἔκαμεν συνθήκη διὰ τοὺς Ἕλληνες χερότερη ἀπὸ ‘κεῖνες  ὁπούχαμεν μὲ τοὺς τούρκους πρὶν σηκώσουμεν ντουφέκι. Ὅταν ἦρθε ἐδῶ, αὐτὸ μαθαίνοντας οἱ Ἕλληνες κόντεψαν νὰ τὸν ξεκλίσουνε. Καὶ πάτησαν ποδάρι γενικῶς οἱ Ἕλληνες καὶ οἱ τύποι καὶ τὴν χάλασαν τὴν συνθήκη. Κι’ ἀπὸ αὐτὸ τὸ κασαβέτι πέθανε κι’ ὁ καϊμένος ὁ Ζαΐμης καὶ χάσαμεν ἕναν πατριώτη ἐξ αἰτίας αὐτηνοῦ τοῦ κακοῦ». (Στρ.Μακρυγιάννη, ἔνθ.ἀν., σ.403).

……….Ὑπὸ αὐτὲς τὶς περιστάσεις, τὸ ὑπουργικὸ συμβούλιο ἀπέρριψε τὴν Συνθήκη στὶς 11 Μαΐου, ἐνῷ τὸ Συμβούλιο τῆς Ἐπικρατείας ἀρνήθηκε νὰ τὴν ἐπικυρώσῃ. Ὁ Ὄθων ἐμμέσως ἀποδοκίμασε τὸν Κ. Ζωγράφο, διότι βάσει ὅσων ὑποστηρίχθηκαν ἀπὸ παράγοντες τῶν Ἀνακτόρων, δὲν τοῦ εἶχε δώσει προκαταβολικὴ ἐξουσιοδότηση γιὰ νὰ ὑπογράψῃ συνθήκη, ἀλλὰ μόνον περιωρισμένη ἐντολὴ «νὰ κάμῃ τὰ ἀναγκαῖα βήματα μιᾶς ἐμπορικῆς συνθήκης».

……….Ἀκολούθησε ἡ παραίτηση τοῦ Ζωγράφου στὶς 16 Μαΐου, ὁ ὁποῖος στὴν συνέχεια συμπορεύθηκε μὲ τὴν ἀντιπολίτευση ἔχοντας ἐνεργὴ συμμετοχὴ στὰ γεγονότα τῆς 3ης Σεπτεμβρίου τοῦ 1843. Δὲν ξαναέγινε ὅμως ποτὲ ὑπουργὸς ὑπὸ τὸ βάρος τῆς γενικῆς κατακραυγῆς. Ἔως τὸν θάνατό του, στὶς 9 Οκτωβρίου 1856, ὁ Ζωγράφος ἐξέφραζε τὰ παράπονά του γιὰ τὴν «βασιλικὴ ἀγνωμοσύνη» τὴν ὁποία εἶχε ὑπηρετήσει μὲ σχεδὸν αὐλικὴ ἀφοσίωση ἔως πρὶν ξεσπάσουν τὰ ἐπεισόδια.

………Οὐσιαστικῶς ἡ πολιτική σταδιοδρομία τοῦ Κωνσταντίνου Ζωγράφου τερματίσθηκε μὲ τοὺς λιθοβολισμοὺς καὶ τὰ ἀναθέματα τῆς λαϊκῆς ὀργῆς.

……….Χάρις στὴν περιβόητη ἑλληνοτουρκικὴ συνθήκη, κατέφθασε στὴν Ἀθήνα μὲ τὴν ἰδιότητα τοῦ πρέσβη τῆς Ὑψηλῆς Πύλης ὁ Φαναριώτης Κωνσταντῖνος Μουσοῦρος, ὑπέρμαχος τῶν ὀθωμανικῶν συμφερόντων καὶ ὑπεύθυνος γιὰ τὸ ξέσπασμα διπλωματικοῦ ἐπεισοδίου τὸ 1846. Ὅσα γεγονότα τὸ συνόδευσαν, χαρακτηρίστηκαν ὡς ‘’Μουσουρικά’’.

……….Σύμφωνα μὲ τὸν Ἱστορικὸ Ε. Κυριακίδη, ἡ κατακραυγὴ τοῦ κόσμου ὠφειλόταν στὴν ἐπικρατοῦσα τότε ἐντύπωση μεταξὺ τῶν Ἑλλήνων ὅτι ὁποιαδήποτε συνθήκη μὲ τὴν τουρκία ἀποτελοῦσε ἀπάρνηση τῶν Ἐθνικῶν πόθων καὶ δέσμευση τοῦ μέλλοντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἧταν λοιπὸν κατ’ ἀρχὴν ἡ κοινὴ γνώμη ἐναντίον κάθε συνθήκης. Χαρακτηρίζει δὲ τὴν συνθήκη ὄχι ὡς ἄριστη ἀλλὰ ὄχι καὶ χείριστη. Ἀποδίδει δίκαιο στὸν Κ. Ζωγράφο ὁ ὁποῖος ἀπέβλεπε ὅτι ἦταν ἀνάγκη νὰ συναφθοῦν ἐπίσημες σχέσεις μεταξὺ τῶν δύο χωρῶν μὲ σκοπό τὸν διακανονισμὸ τῶν συμφερόντων τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν.

Ἐπίλογος:

……….Ὅταν τὸ 1844 ὁ Κωνσταντῖνος Ζωγράφος κατήγγειλε ὅτι ὑπῆρχαν σχέδια δολοφονίας ἐναντίον του, ὁρισμένες ἐφημερίδες τοῦ ὑπενθύμισαν ὅτι δὲν εἶχε δικαίωμα νὰ μιλᾷ γιὰ δολοφονία ὅταν ὁ ἴδιος εἶχε πεῖ, ἀναφερόμενος στὸν Ἰωάννη Καποδίστρια: ‘’Ἓνα πιστόλι θὰ μᾶς σώσῃ ἀπ’ αὐτὸν τὸν ἄνθρωπο’’ (!..) Γιὰ τὸν ἴδιο, ὁ Καποδίστριας εἶχε πεῖ ὅτι: «[ ]ἔχει καρδίαν μέλαιναν ἔως τὰς τρίχας τῆς κεφαλῆς».

……….Μετὰ τὴν δολοφονία τοῦ Καποδίστρια ὁ Ζωγράφος ἀπέκτησε ὑψηλὰ ἀξιώματα καὶ μεγαλύτερη ἐπιρροή. Σύμφωνα μὲ τὸν Δραγούμη, τὸ πραγματικὸ του ἐπώνυμο ἦταν Μαυρονικόλας, ἀλλὰ ἔλαβε «ἐπὶ τὸ εὐφημότερον» τὸ ἐπώνυμο Ζωγράφος ἀπὸ τὸν ἁγιογράφο πατέρα του. Ὡς ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν εἶχε γράψει ὁ ἴδιος τὸ 1839 στὸν Ἀ. Μαυροκορδάτο ὅτι ἡ διαίρεση σὲ κόμματα βασίζεται σὲ ὑλικὰ συμφέροντα καὶ σὲ προσωπικὲς σχέσεις περισσότερο, παρὰ σὲ διάκριση πολιτικῶν ἀρχῶν καὶ πεποιθήσεων. (Γεν. Ἀρχ.Κράτους, Ἀρχεῖο Μαυροκορδάτου, τ.20, 19 Φεβ./3 Μαρτ. 1839, ἀρ.5579 στὸ John Petropulos, Politics & Statecraft in the Kingdom of Greece: 1833-1843, Princeton, New Jersey 1968, σ.12).


Πηγές πληροφοριῶν:
  1.  ‘’Νεώτερη Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους’’ Γεωργίου Ρούσσου, τόμος Γ΄.
  2. ‘’ Ἡ πολιτικὴ καὶ διπλωματικὴ παρουσία τοῦ Κωνσταντίνου Ζωγράφου στὸν Ἀγώνα (1821-1827)’’, Μαριέττας Οἰκονομοπούλου – Σιμοπούλου.
  3. ‘’Διεθνεῖς Πολιτικὲς καὶ Στρατιωτικὲς Συνθῆκες-Συμφωνίες’’ , ΔΕΚ/ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ.
Copyright (©) «Ἑλληνικὸ Ἡμερολόγιο»