.
.
Η κοινωνική θέση του παροίκου στο Βυζάντιο
.
.
Οι Βυζαντινοί χωρικοί του ΙΔ’ αιώνα ήταν στην πλειοψηφία τους εξαρτημένοι αγρότες• ήταν δηλαδή πάροικοι ή του φίσκου ή ενός μοναστηριού ή κάποιου ιδιώτη. Παρόλο πού αυτό είναι γνωστό γεγονός, ούτε ή ακριβής μορφή ούτε ή έκταση τής εξάρτησης έχουν διασαφηνισθεί ικανοποιητικά. Ορισμένοι ερευνητές ισχυρίζονται ότι υπήρχαν ελεύθεροι, ανεξάρτητοι αγρότες τον ΙΓ’ και τον ΙΔ’ αιώνα, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι οι ενδείξεις τής ελευθερίας είναι παραπλανητικές, και οι αγρότες πού εμφανίζονται ως ανεξάρτητοι ήταν στην πραγματικότητα πάροικοι το φίσκου. Η άποψη πού θα υιοθετήσει κανείς εξαρτάται, ως ένα βαθμό, από τον οικονομικό και κοινωνικό ρόλο πού θα αποδώσει σε μιά κατηγορία στρατιωτών, με μικρές έγγειες ιδιοκτησίες, κάποτε και με λίγους παροίκους μαζί, και με περιορισμένα εισοδήματα. Τέτοια περίπτωση είναι οι Κλαζομενίτες, στρατιώτες τοποθετημένοι στην περιοχή των Σερρών. Αυτοί, το 1342, ζήτησαν και έλαβαν εγγύηση από τον Αυτοκράτορα ότι θα μπορούσαν να κρατήσουν ένα μέρος από τις οικονομίες τους (με ετήσιο εισόδημα δέκα ως δώδεκα υπέρπυρα) και να το μεταβιβάσουν στους νόμιμους κληρονόμους τους, εφόσον εξακολουθούσαν να εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους προς το κράτος. Για μας είναι βασικό το ερώτημα αν πρέπει να κατατάξουμε τέτοιες περιπτώσεις στους αγρότες, ή αν πρέπει να θεωρηθούν μέλη τής άρχουσας τάξης. Από οικονομική άποψη —και αν υποθέσουμε ότι η ποσότης (δηλαδή οι πρόσοδοι) πού ήθελαν να μετατρέψουν σε κληρονομική ιδιοκτησία αποτελούσε σημαντικό μέρος τής περιουσίας τους— αυτοί οι στρατιώται βρίσκονταν σε χειρότερη κατάσταση από τον αγρότη-στρατιώτη του Ι αιώνα, πιθανώς και από μερικούς εξαρτημένους αγρότες του ΙΔ’ αιώνα. Από κοινωνική άποψη, πάντως, φαίνεται ότι η θέση τους ήταν προνομιακή: είχαν εξασφαλίσει ότι οι ιδιοκτησίες τους θα γίνουν κληρονομικές, εφόσον εκπλήρωναν τις στρατιωτικές υποχρεώσεις πού όφειλαν στο κράτος. Αυτό ήδη τούς διακρίνει από τούς εξαρτημένους αγρότες. Επίσης, δεν υπάρχει ένδειξη ότι καλλιεργούσαν οι ίδιοι τη γη.
Πιθανότατα είχαν παροίκους ή εκμίσθωναν τα κτήματά τους σε αγρότες, με αντάλλαγμα ένα μέρος τής παραγωγής• αυτό και πάλι τούς τοποθετεί σε προνομιακή θέση, στα πλαίσια τής αγροτικής κοινωνίας. Επομένως, η άποψή μου είναι ότι αυτοί οι στρατιώται αποτελούσαν ενδιάμεση κατηγορία, ανάμεσα στην αριστοκρατία και τούς εξαρτημένους αγρότες, αν και η θέση τους ήταν αρκετά επισφαλής.
Με τον καιρό και με την επέκταση των μεγάλων ιδιοκτησιών, μερικοί από αυτούς τούς στρατιώτες αφομοιώθηκαν στην τάξη των εξαρτημένων αγροτών. Παράδειγμα τέτοιας ανακατάταξης έχουμε σε μιά πράξη του πρώτου μισού του ΙΔ’ αιώνα. Ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β’ είχε δωρίσει στη Μονή Ζωγράφου την Πρεβίστα, χωριό στο θέμα του Στρυμόνος. Κάποιος Μιχαήλ, γιος του Δανιήλ, και όπως φαίνεται κάτοικος τής Πρεβίστας, ήταν στο στρατό• την ίδια ακριβώς εποχή ένα αυτοκρατορικό διάταγμα τον διέγραφε από τούς στρατιωτικούς καταλόγους και τον παραχωρούσε στο μοναστήρι μαζί με τούς αδερφούς του και με ένα πάροικο πού ανήκε στον ίδιο. Το αυτοκρατορικό διάταγμα λέει ότι ό Μιχαήλ ήταν ήδη εξαρτημένος αγρότης του μοναστηριού πριν γίνει στρατιώτης. Αυτό όμως δεν φαίνεται πιθανόν, εφόσον ό Μιχαήλ ήταν σχετικά εύπορος, τόσο ώστε να έχει ένα δικό του πάροικο. Το γεγονός ότι η δωρεά περιλάμβανε και τούς αδερφούς του Μιχαήλ υποδηλώνει ότι πρόκειται για ελεύθερους αγρότες με κάποια περιουσία, πού ό ένας τους είχε γίνει στρατιώτης• μετά, ωστόσο, τούς μετέτρεψαν σε παροίκους. Τέτοιες αλλαγές κοινωνικής θέσης εξηγούν το επίθετο Στρατιώτης πού βρίσκουμε στα έγγραφα. Σε καμιά περίπτωση, πάντως, δεν μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ό πληθυσμός της Μακεδονίας περιλάμβανε σημαντικό αριθμό από ανεξάρτητους αγρότες. Αυτό το συμπεραίνουμε από μιά απλή ματιά στο Παράρτημα Β’, πού παρουσιάζει τον αριθμό των ιδιωτών, όσων είναι γνωστό ότι είχαν ιδιοκτησίες στα θέματα του Στρυμόνος και τής Θεσσαλονίκης, στα θέματα δηλαδή όπου τα μοναστήρια του Αγίου Όρους είχαν τις περισσότερες κτήσεις τους. Πιθανόν είναι ότι οι ιδιοκτησίες αυτές καλλιεργούνταν από εξαρτημένους αγρότες.
.
.
Η συνέχεια του κειμένου ΕΔΩ
.
.
.
