.

.

ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΙΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ
ΧΩΡΕΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΙΖ’ ΚΑΙ ΙΗ’ ΑΙΩΝΑ

.
.
Η Εκκλησία και οι πνευματικοί της αγώνες.
Μιλώντας στο παραπάνω κεφάλαιο για την εξάπλωση της ελληνικής παιδείας και του πολιτισμού στον βαλκανικό χώρο είδαμε την αξιοσημείωτη δράση των κληρικών. Ποια όμως είναι η πνευματική και ειδικά η παιδευτική δραστηριότητά τους στον ελληνικό χώρο;
Ο ομφαλός της εξακολουθεί να είναι η Κωνσταντινούπολη, η έδρα του οικουμενικού πατριάρχη, ό οποίος ζή με απλότητα πού εντυπωσιάζει τούς ξένους: υπηρετείται από δύο κακοντυμένους μοναχούς και 2-3 λαϊκούς• το δωμάτιό του είναι γυμνό και φτωχικό, παρατηρεί ό Pere Tarillon στα 1714, και ό ίδιος δεν έχει τίποτε επάνω του πού να τον ξεχωρίζη από τούς άλλους κληρικούς. Συσπειρωμένοι γύρω από το πατριαρχείο (βλ. εικ. 24) οι Έλληνες και τριγυρισμένοι τα ερείπια του παλιού μεγαλείου ζουν με τις αξέχαστες αναμνήσεις του. Είναι περήφανοι για την καταγωγή τους και εμμένουν με σταθερότητα στην πίστη τους. «Θα έλεγε κανείς, γράφει ό ίδιος ξένος κληρικός, ότι αυτή η μεγάλη πόλη και όλη η δύναμη πού περικλείει ανήκει σ’ αυτούς».
Η ορθόδοξη εκκλησία με την εμμονή της στην παράδοση και με την ακαμψία των δογμάτων της ασκεί άκρο σεβασμό και γοητεία στους πιστούς της, ακόμη και στους ξένους. «Δεν αντέχονται, γράφει ό διαμαρτυρόμενος και καλός γνώστης του θέματος Ricaut, την παραμικρή αλλαγή στο λατρευτικό τους μέρος, όσο ασήμαντη κι’ αν είναι και όσο κι’ αν έχη μικρή σχέση με την ουσία τής θρησκείας. Οι λειτουργίες τους π.χ. έχουν ένα παράλογο μάκρος (όπως μου ομολόγησαν μερικοί από τούς ιερείς τους) και μερικά σημεία πού θυμίζουν ειδωλολατρεία, άλλα πάλιν, για τα οποία οι πιο φρόνιμοι ντρέπονται και θα εύχονταν να τ’ αποκόψουν. Μολαταύτα δεν θα τολμούσαν να μεταρρυθμίσουν τίποτε, ούτε ακόμη το ύφος. Λέγουν πώς όλα αυτά τα πράγματα έχουν παρεντεθή έτσι μέσα στο σώμα τής θρησκείας, ώστε δεν θα μπορούσε κανείς να τα αποσπάση χωρίς να θέση σε κίνδυνο την ίδια την θρησκεία».
Την αντανάκλαση τής αυστηρής αυτής λατρείας την βρίσκει κανείς και στην θρησκευτική ζωγραφική, την μόνη μορφή τέχνης πού εξακολουθεί να υφίσταται κατά την τουρκοκρατία. Οι εικόνες των αγίων ήταν ζωγραφισμένες επάνω σε χρυσό φόντο με στύλ «ξερό και σκληρό», όπως τις χαρακτηρίζει ό Άγγλος περιηγητής Dallaway, ό οποίος —όπως και τόσοι άλλοι— δεν είναι σε θέση να κατανοήση το πνεύμα τής βυζαντινής και μεταβυζαντινής τέχνης. «Δεν έχουν οι Έλληνες, προσθέτει, την παραμικρή ιδέα από προοπτική και ιστορία».
Τα τρωτά όμως της ορθόδοξης εκκλησίας βρίσκονται αλλού, στο ήθος και στην μόρφωση των λειτουργών της, μοναχών, ιερέων και ανώτερων κληρικών. Τα μελανά τους σημεία και οι αδυναμίες τους, πού κατά ένα μεγάλο μέρος απορρέουν από την σκλαβιά, κάνουν πολύ κακή εντύπωση. Εκτός από τούς αληθινούς φορείς του πνεύματος του Χριστού, οι άλλοι, απαίδευτοι, βάναυσοι κι ανήθικοι, κηλίδωναν όχι μόνο το δικό τους όνομα, αλλά και γενικότερα της Εκκλησίας. Ιδίως οι ασίγαστες φιλοδοξίες τους, πού απέβλεπαν προς το πατριαρχικό αξίωμα, ύφαιναν με την ανάμειξη των Φαναριωτών και με την επέμβαση ισχυρών Τούρκων να δυσδιάκριτο πλέγμα από δολοπλοκίες. Έτσι εξηγούνται οι αλλεπάλληλες βραχυχρόνιες αλλαξοπατριαρχείες, προς μεγάλη χαρά των παραγόντων του σουλτανικού παλατιού, οι οποίοι προθυμοποιούνταν να εξαγοραστούν με μεγάλα ποσά για να υποστηρίξουν την άνοδο του νέου Πατριάρχη. Το φαινόμενο αυτό ήταν τόσο συχνό, ώστε να μακαρίζεται ό Καλλίνικος ό Β’ ό από Προύσης (1694-1702), πού πατριάρχευσε —για τρίτη όμως φορά— οκτώ ολόκληρα χρόνια αμετακίνητος και πέθανε επάνω στον θρόνο του, γεγονός ασυνήθιστο κατά τον αιώνα εκείνον. Έτσι καταπολεμούνταν, όπως γράφει ό Υψηλάντης, «εκατέρωθεν ό αποστολικός και αυγουστότατος αυτός θρόνος. . . ου μόνον διά κακίαν και πάθη των αρχιερέων τε και κληρικών, αλλ’ εσθότε και διά παρανόμους επιπηδήσεις πατριαχευσάντων τινών». Ντρέπεται ό ίδιος για την κατάντια των αρχιερέων αυτών και αφήνει σε άλλους «ειδότας και βουλομένους» να καταγράψουν «τούς βίους των, τα ήθη, τας πράξεις τας αισχροκερδείς και εν κρυπτέ αρπαγάς»…..
.
.

Ολόκληρο το κείμενο ΕΔΩ
.
.
.