.

.

Σπάρτακος ανήρ Θραξ του γένους ελληνικώτερος,

ο διασημότερος ‘’αγανακτισμένος’’ της ιστορίας

.

γράφει ο Δημήτριος Τσιρόγλου, συγγραφέας

.

.

Ο Σπάρτακος καταγόταν από το θρακικό φύλο των Μαίδων (ή Μαιδών), το οποίο κατοικούσε στο κεντρικό και βόρειο τμήμα της κοιλάδας του ποταμού Στρυμόνα, δηλαδή ανατολικά και νοτιοανατολικά της λίμνης Κερκίνης. Το ανυπότακτο αυτό φύλο δεν επιθυμούσε την ένωση με τα υπόλοιπα ελληνικά φύλα και επαναστάτησε στην πανελλήνια ένωση, που είχε επιβάλει ο Φίλιππος Β’. Η επανάστασή του κατεστάλη το 340 π. Χ. από τον Αλέξανδρο τον Μέγα, ο οποίος τότε ήταν μόλις 16 ετών.

Οι περισσότερες ιστορικές αναφορές επικεντρώνονται στα γεγονότα, που αφορούν στην Επανάσταση των Μονομάχων ή, όπως συνήθως λέγεται, στην Επανάσταση του Σπάρτακου. Στους αρχαίους συγγραφείς, κυρίως Λατίνους, αναφέρεται συχνότερα ως ‘’Σπαρτάκειος Πόλεμος’’, ονομασία που επικράτησε τότε από την αναφορά του Πλουτάρχου. Η ονομασία φυσικά δεν είναι επινόηση του μεγάλου αυτού συγγραφέα, αλλά αυτή καθιερώθηκε τότε: ‘’ Ἡ δὲ τῶν μονομάχων ἐπανάστασις καὶ λεηλασία τῆς Ἰταλίας, ἣν οἱ πολλοὶ Σπαρτάκειον πόλεμον ὀνομάζουσιν’’.1 Επομένως ελάχιστοι αναφέρονται στα περί της καταγωγής αυτού του  μεγάλου συμπατριώτη των Θρακών. Καίτοι θα θέλαμε να επεκταθούμε διά του παρόντος άρθρου στην καταγωγή του, αυτό είναι αδύνατον. Οι λόγοι είναι κυρίως δύο: αφ’ ενός η πτωχεία των πηγών, αφ’ ετέρου οι αντιφάσεις των περισσοτέρων εξ αυτών. Εν πάση περιπτώσει η θρακική καταγωγή του είναι αδιαμφισβήτητη. Απλώς θα είχε ιστορικό ενδιαφέρον, αν ο Σπάρτακος καταγόταν από την Πέτρα (Πετρίτσι), το Μελένικο, την πρωτεύουσα Ιαμφορίνα ή άλλη πόλη των Μαίδων. Μπορούμε να εικάσουμε ότι, ο Σπάρτακος ανήκε στην αριστοκρατική τάξη, καθ’ ότι το όνομα αυτό ήταν σύνηθες στους Θράκες ηγεμόνες, στρατηγούς και βασιλείς.

Ο Πλούταρχος δεν φείδεται χαρακτηρισμών: ‘’ὧν πρῶτος ἦν Σπάρτακος, ἀνὴρ Θρᾷξ τοῦ Μαιδικοῦ γένους, οὐ μόνον φρόνημα μέγα καὶ ῥώμην ἔχων, ἀλλὰ καὶ συνέσει καὶ πρᾳότητι τῆς τύχης ἀμείνων καὶ τοῦ γένους ἑλληνικώτερος’’.2
Είναι άγνωστο, πώς ο Σπάρτακος κατέληξε στην Καπύη, πόλη της Καμπανίας στην Ιταλία, σε σχολή μονομάχων. Μερικές δεκάδες χρόνους μετά την ρωμαϊκή κατάκτηση (146 π. Χ.) φαίνεται πως, δεν έχουν εκλείψει οι αντιστάσεις των κατακτημένων και, πιθανώς, ο Σπάρτακος συνελήφθη έπειτα από μία τέτοια εξέγερση. Πιθανόν πουλήθηκε ως δούλος και κατέληξε στην σχολή μονομάχων του Βατιάτου (Gnaeus Lentulus Batiatus). Κατόπιν πραγματοποιείται η εξέγερση με αρχικό πυρήνα 30-80 μονομάχους (73 π. Χ.). Τέσσερεις συγγραφείς δίνουν, δυστυχώς, τέσσερεις διαφορετικούς αριθμούς εξεγερμένων: Ο Πλούταρχος 78, ο Αππιανός 70 και οι Κικέρων και Φλώρος 50 και 30 αντιστοίχως.
.
.
Η συνέχεια του κειμένου στον Θρακικό ΑντίκΤυπο
.
.
.

.

.

.

ΠΑΝΑΡΧΑΙΟΙ ΘΡΑΚΕΣ ΒΑΣΙΛΕΙΣ-ΗΓΕΜΟΝΕΣ

.

.
Βασιλείς και ηγεμόνες των Θρακών μνημονεύονται πολλοί κατά την παναρχαίαν εποχήν, δηλαδή από της Αργοναυτικής εκστρατείας μέχρι του Τρωικού πολέμου, συνδέονται δε στενώτατα με την ιστορίαν της Θράκης και τον αρχαιότατον πολιτισμόν της.
Οι γνωστότεροι και σπουδαιότεροι τούτων είνε οι εξής.
ΛΥΚΟΥΡΓΟΣ
Ούτος ήτο υιός του Δρύαντος, κατά δε την μυθολογικήν εκδοχήν εθεωρείτο υιός του Άρεως, ως ηρωικός βασιλεύς του μαχιμωτάτού έθνους των Βιστόνων θρακών.
Κατά τον γραμματικόν Αθηναίον Απολλόδωρον, όστις εις την ξηράν μεν, πλήν αφελεστάτην και θετικήν Βιβλιοθήκην του μας παρέχει πολύτιμους πληροφορίας περί των θρησκευτικών ζητημάτων και της θεογονίας των αρχαίων Ελλήνων, ο Διόνυσος γενόμενος εφευρέτης της αμπέλου και καταστάς υπό της “Ηρας μανιακός περιεπλανήθη εις την Αίγυπτον και την Συρίαν. Και κατά πρώτον μεν τον υπεδέχθη ο βασιλεύς των Αιγυπτίων Πρωτεύς, κατόπιν δε έφθασεν εις τα Κύβελα της Φρυγίας, όπου καθαρισθείς υπό της θεάς Ρέας και μαθών τάς τελετάς αυτής και λαβών παρ’ εκείνης την στολήν μετέβη δια μέσου της Θράκης εις τους Ινδούς. Κατά την διέλευσιν του Διονύσου εκ Θράκης ο υιός του Δρύαντος Λυκούργος, βασιλεύων εις τους Ήδωνούς κατά τον Άπολλόδωρον παρά τον Στρυμόνα, πρώτος έξυβρίσας τον Διόνυσον τον απεδίωξε. Και ο μεν Διόνυσος κατέφυγεν εις την νύμφην θέτιν, θυγατέρα του Νηρέως, αί δε ακόλουθοι του Διονύσου Βάκχαι συνελήφθησαν αιχμάλωτοι, καθώς και το ακολουθούν πλήθος των Σατύρων. Άλλ’ αι Βάκχαι δια της επενέργειας του Διονύσου ελύθησαν εξαφνικά, ο δε Λυκούργος κατέστη μανιακός υπό του Διονύσου, εν τη μανία του εξέλαβε τον υιόν του Δρύαντα ως κλήμα αμπέλου και κτυπήσας αυτόν με πέλεκυν τον διεμέλισεν εις τεμάχια. Τότε δε αιφνιδίως εσωφρονίσθη. Έπειδη δε η γη έμεινεν άκαρπος, ο θεός έδωκε χρησμόν, ότι τότε θα καρποφορήση η γη, όταν θανατωθή ο Λυκούργος. Οι Ηδωνοί ακούσαντες τον χρησμόν ωδήγησαν τον Λυκούργον εις το Παγγαϊον, όπου τον έδεσαν και εκεί κατά την βούλησιν του Διονύσου απέθανε σπαραχθείς υπό ίππων. Ο δε Διόνυσος διελθών την θράκην και την Ινδικήν και στήσας αναμνηστικάς στήλας της περιοδείας του έφθασεν εις τάς Θήβας, όπου έξηνάγκασε τάς γυναίκας να εγκαταλείψουν τάς οικίας των και να βακχεύουν εις τον Κιθαιρώνα . 1008
Κατ’ άλλην μυθολογικήν παράδοσιν ο Διόνυσος προτιθέμενος να διαβίβαση από την Άσίαν εις την Ευρώπην την δύναμιν, η οποία τον ακολουθούσε, συνέδεσε φιλίαν με τον Λυκούργον, τον βασιλέα της Ελλησποντιακής Θράκης. Αφού δε κατά πρώτον διεβιβάσθησαν ως εις φιλικήν χώραν αι Βάκχαι του, ο Λυκούργος δολίως φερόμενος διέταξε τους στρατιώτας του να επιτεθούν την νύκτα και να φονεύσουν τον Διόνυσον και τας Βάκχας του. Ό Διόνυσος, πληροφορηθείς από κάποιον εγχώριον, όστις ώνομάζετο Θάροψ, την επιβουλήν ταύτην του Λυκούργου, εξεπλάγη. Λέγουν δε, ότι ο Λυκούργος επιτεθείς κατά των Βακχών εις το καλούμενον Νύσιον τας εφόνευσεν όλας, ο δε Διόνυσος, αφού επέρασε από τον Ελλήσποντον εις την θράκην τας δυνάμεις του, επεκράτησε των θρακών εις την μάχην και συλλαβών τον Λυκούργον τον ετύφλωσε.
Μετά δε ταύτα παρέδωκε την βασιλείαν των θρακών εις τον θάροπα και εδίδαξεν εις αυτόν τα κατά τας τελετάς όργια. Ό δε υιός του Θάροπος Οίαγρος παρέλαβε την βασιλείαν και τας παραδεδομένας εν τοις μυστηρίοις τελετάς, τας οποίας κατόπιν ο υιός του Οιάγρου Ορφεύς μαθών παρά του πατρός του και διαφέρων από όλους κατά την φύσιν και την παιδείαν ετροποποίησεν εις πολλά, όσα αναφέρονται εις τα όργια. Δια τούτο και αι υπό του Διονύσου γενόμενοι αύται τελεταί ωνομάσθησαν εξ αυτού Ορφικαί.
Φαίνεται δε, ότι πολλοί άλλοι ετιμωρήθησαν από τον Διόνυσον δια την προς αυτόν ασέβειαν και αδιαφορίαν των και μεταξύ των επιφανέστατων συγκαταλέγεται εκ των θρακών ο Λυκούργος, «ο όξύχολος παις ο Δρύαντος Ηδωνών βασιλεύς».
Ό Λυκούργος όμως εν τη μανία του εξεδίωξεν από τας Νυσαϊκάς πεδιάδας τας τροφούς του Διονύσου, αι οποίαι έρριψαν κατά γης τα Ιερά σκεύη, ο δε Διόνυσος φοβηθείς επήδησεν εις την θάλασσαν και τον παρέλαβεν η θέτις. Ό δε Ζευς τότε οργισθείς ετύφλωσε τον Λυκούργον. «Καί μιν τυφλόν έθηκε Κρόνου πάϊς».
.
.
Η συνέχεια στο κείμενο του κυρίου Κουρτίδη ΕΔΩ
.
.
.

.

.

.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Το μεγαλύτερο μέρος της θρησκευτικής παιδείας στην Ελλάδα δινόταν έξω από τα σχολεία, στο σπίτι και στη δημόσια ζωή. Το παιδί μάθαινε τους συνηθισμένους τελετουργικούς τύπους τους προσαρμοσμένους σε κάθε ιδιαίτερη θεότητα ή περίπτωση, συμμετέχοντας το ίδιο σ’ αυτούς. Τα θρησκευτικά του καθήκοντα ασκούνταν και ενισχύονταν από τις γιορτές και τα ιερά τραγούδια και χορούς που κάτεχαν πολύ μεγάλη θέση στην ελληνική ζωή. Σε μια θρησκεία όπως η ελληνική, που ήταν κυρίως ζήτημα πράξεων και τελετουργιών, υπήρχε πολύ μικρό δογματικό μέρος για να μάθουν τα παιδιά• καμία κατήχηση και καμιά ξεχωριστή διδασκαλία δεν ήταν αναγκαία. Το δόγμα το συνθέτανε οι μύθοι που κυκλοφορούσαν για τους διάφορους θεούς και ήρωες• και υπήρχαν τόσες παραλλαγές αυτών των μύθων ώστε η γένεση άλλης θρησκείας ήταν σχεδόν αδύνατη.
Έτσι όπως ήταν η ελληνική θρησκεία, που αποτελούνταν από πολυποίκιλους και συχνά αντιφατικούς μύθους, διαφυλασσόταν μέσα στην ελληνική ποίηση, έτσι ώστε τα περισσότερα από τα ποιήματα έγιναν ιερά βιβλία που κάθε θρησκευόμενος τα θεωρούσε ένθεα. Αυτή η ιερή φιλολογία, όπως έχουμε δει, ήταν το κύριο θέμα μελέτης στα πρωτοβάθμια σχολεία στην Αθήνα, όπου τη διάβαζαν, την έγραφαν, την μάθαιναν απ’ έξω. Στη Σπάρτη το σύνολο σχεδόν της φιλολογικής και της πνευματικής παιδείας αποτελούνταν από ιερά τραγούδια προς τιμή θεών και ηρώων. Οι μύθοι ήταν το πιο ουσιαστικό μέρος της πρωτοβάθμιας παιδείας στην Ελλάδα.
Για να καταλάβουμε τη στάση των θεωρητικών της εκπαίδευσης προς τους μύθους αυτούς που διατρέχουν το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής ποίησης, είναι ανάγκη να κατανοήσουμε πόσο δέος και σεβασμό τρέφανε για τους ποιητές και ειδικά τον Όμηρο και τον Ησίοδο. Κάθε λέξη τους θεωρούνταν εμπνευσμένη και αυστηρά αληθινή η αυθεντία τους ήταν αναμφισβήτητη. Στις αρχές του έκτου αιώνα ένας νόθας στίχος στην Ιλιάδα αποτέλεσε το κύριο επιχείρημα για την αθηναϊκή απαίτηση πάνω στο νησί της Σαλαμίνας. Ο Γέλωνας, ο τύρρανος της Συρακούσας, όταν ελληνική πρεσβεία στάλθηκε, για να του ζητήσει βοήθεια κατά των Περσών, απάντησε πως θα έδινε βοήθεια, αν του παραχωρούσαν την αρχηγία των ελληνικών στρατευμάτων. Όμως οι Σπαρτιάτες του αρνήθηκαν, επειδή, κατά τα λεγόμενα του Σπαρτιάτη αποσταλμένου, ο Αγαμέμνονας θα αναστέναζε, αν άκουγε κάτι τέτοιο. Και επειδή ο Όμηρος είχε πει πως ένας Αθηναίος ήταν καλύτερος άνδρας στο να κατευθύνει και να διοικεί ένα πλήθος, αυτό ήταν αιτία, για την οποία οι Αθηναίοι θα απαιτούσαν την αρχηγία, αν οι Σπαρτιάτες την απεμπολούσαν, για να την πάρει ο Γέλωνας.
Το γεγονός πως τέτοια επιχειρήματα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν δείχνει σε πόσο σεβασμό είχαν τον Όμηρο: τον θεωρούσαν σαν τον άριστο και τον πιο θείο από τους ποιητές. Οι θαυμαστές του διαβεβαίωναν ότι είχε διαπαιδαγωγήσει την Ελλάδα και ότι τα έργα του ήσαν πηγή κατάλληλης παιδείας για τον όλο τρόπο ζωής. Ειδικότερα λέγανε πως «ο θείος Όμηρος είχε τιμή και δόξα από αυτό από το ότι δηλαδή δίδαξε πράγματα χρηστά, τις παρατάξεις, τα ανδραγαθήματα, τους εξοπλισμούς των ανδρών». Θα ήταν άστοχο να υποστηρίξουμε ιδιόρρυθμες απόψεις σαν αυτές του Πλάτωνα. Όλοι είχαν τα αγαπημένα τους κομμάτια από τον Όμηρο. Του Σωκράτη ήταν: «Κάνε στους αθάνατους θεούς ιερουργίες κατά τη δύναμή σου». Δεν ήταν ανήκουστο προσόν να ξέρει κανείς όλη την Ιλιάδα και την Οδύσσεια απ’ έξω. Έπαιρναν από αυτές ηθικά διδάγματα. Έτσι η ιστορία της Κίρκης ήταν μια προειδοποίηση κατά της ακολασίας. Η Κίρκη έκανε τους συντρόφους του Οδυσσέα γουρούνια μέσα από την απληστία τους στις ηδονές του τραπεζιού• ο Οδυσσέας ο ίδιος, από συμβουλή του Ερμή και δική του αυτοσυγκράτηση σε τέτοια ζητήματα, γλίτωσε από αυτή τη μοίρα.
Με τον καιρό, πάντως, η υψηλότερη ηθική των Ελλήνων πνευματικών ηγετών εξεγέρθηκε κατά της χθαμαλής ηθικής, να μη λέει τίποτε περισσότερο για πολλά από τα μυθολογικά τα ενσωματωμένα στους ποιητές. Ο Ξενοφάνης άρχισε την επίθεση: «Όλα όσα είναι ψόγος και όνειδος για ανθρώπους στους θεούς τα ανέθεσαν ο Όμηρος κι ο Ησίοδος, να κλέβουν, να μοιχεύουν και να αλληλοαπατιούνται». Ο Ηράκλειτος δήλωνε πως ο Όμηρος άξιζε ένα χέρι ξύλο. Ακόμα και ο ευσεβής Πίνδαρος προσπάθησε να αλλοιώσει κάποιους μύθους, για να ακολουθήσουν τη δική του ηθική και ο Αισχύλος αγωνίζεται σκληρά για ένα υποβόσκοντα μονοθεϊσμό. Την επόμενη γενιά ξέσπασε η θύελλα: αφυπνισμένη η διανόηση, αναθρεμμένη από τους Σοφιστές και τους φιλοσόφους απομακρύνθηκε από τις τερατολογίες της Θεογονίας. Η τραγωδία, με το να φέρνει τη μυθολογία μπροστά στα μάτια, είχε κάνει την αδυναμία της πιο εμφανή. Οι έρευνες των μεταγενέστερων ιστορικών στη συγκριτική μυθολογία είχαν υπονομεύσει τις βάσεις της πίστης. Ο Ηρόδοτος είχε βρει πως ένας θεός με το όνομα Ηρακλής είχε αναγνωρισθεί στην Αίγυπτο 17000 χρόνια πριν από τον καιρό του• επομένως ο Έλληνας Ηρακλής, μόνο έξι αιώνες πριν την εποχή του ιστορικού, πρέπει να είναι κάποιος άνθρωπος με το ίδιο όνομα. Ο ορθολογισμός άρχισε να δεσπόζει στη μυθολογία: ο Θουκυδίδης προσπάθησε να εφαρμόσει επιστημονικές μεθόδους για τον Τρωικό Πόλεμο κάνοντας, για παράδειγμα, τη διάρκειά του να οφείλεται στη δυσκολία να αποκτηθούν προμήθειες για ένα τόσο μεγάλο στράτευμα. ο ορθολογισμός του Ευριπίδη είναι πασίγνωστος. Ο Μητρόδωρος, ένας μαθητής του Αναξαγόρα, θεώρησε τους θεούς φυσικές δυνάμεις και ποικιλίες της ύλης, επινόηση χρησιμοποιημένη κιόλας από τον Εμπεδοκλή σαν ποιητική άδεια. Με τον ίδιο τρόπο ο Σωκράτης ερμηνεύει ορθολογικά το μύθο του Βοριά στο Φαίδρο, όπου ο Πλάτωνας αναφέρει ότι οι σοφοί δεν πιστεύουν τέτοιες ιστορίες• όμως ο Σωκράτης ήταν πάρα πολύ απασχολημένος με τη μελέτη της δικής του προσωπικότητας για να αντικρούσει όλα αυτά τα πολυάριθμα ζητήματα, έτσι δέχεται τη συνηθισμένη πίστη. Οι υπερασπιστές του Ομήρου, οδηγημένοι από τον Μητρόδωρο και τον Στησίμβροτο, προσπαθούσαν να τον ερμηνεύσουν αλληγορικά, δηλώνοντας ότι και οι χειρότεροι μύθοι είχαν ένα ηθικό νόημα κατά βάθος. Οι αλληγορίες ήσαν συχνά φαιδρές:
.
.
Συνέχεια στο κείμενο ΕΔΩ
.
.
.

.

.

Ο ΗΝΙΟΧΟΣ ΤΩΝ ΔΕΛΦΩΝ

.

Ζαχαρίας Παπαντωνίου

.

.

     Ο Πολύζαλος, τύραννος της Γέλας, αδελφός τού Ιέρωνος των Συρακουσών, νικητής στην αρματοδρομία, έστησε στους Δελφούς ανάθημα, ένα τέθριππο άρμα με επιβάτη τον ίδιο τον τύραννο και δίπλα τον ηνίοχό του. Στα 373 π. Χ. βράχοι από τις Φαιδριάδες πέ­τρες κύλισαν επάνω στο ιερό και μαζί με άλλα αναθήματα έκαμαν συντρίμματα το χάλκινο αναβάτη, το άλογο, το άρμα. Σώθηκε ο ηνίοχος. Χάσαμε βέβαια μεγάλο και ενδιαφέρον σύμπλεγμα, έργο των χαλκοπλαστικών εργαστηρίων, τα οποία έδιναν στην Ήλιδα και στους Δελφούς την υστεροφημία των αθλητών. Ο νέος όμως, που έμεινε ολομόναχος, χωρίς τ’ άλογά του, χωρίς το άρμα, που τον έκρυβε ως τη ζώνη, χωρίς τον ηγεμόνα στο πλευρό του, κεντρίζοντας τη φαντασία των ανθρώπων για τους συντρόφους του, που λείπουν και για το γλύπτη που είναι άγνωστος, έγινε η πλέον περίεργη και θελκτική μορφή της αρχαίας γλυπτικής – αυτής που μας είναι γνωστή.

 Τού ηνιόχου το λαμπρό μέρος είναι τα κάτω άκρα, που δεν επρόκειτο να φανούν. Τα γυμνά πόδια. Χωρίς να λογαριάση, πως θα ήταν κρυμμένα πίσω από το άρμα, ο τεχνίτης έκαμε το καθήκον του προς τα νιάτα. Στήριξε την ολόρθη στήλη τού νεανικού αυτού κορμιού στο ωραιότερο ζευγάρι γυμνών ποδιών, που βγήκαν ποτέ από την γλυπτική στην αρχαία Ελλάδα και κατόπιν. Τα γραμμένα δάχτυλα ξεχωρίζοντας ένα ένα, απλώνονται στο δεξί με κάποιο ριπιδωτό άνοιγμα. Οι κόμποι των αστραγάλων καθαρά πεταγμένοι, το λεπτό ανέβασμα της κνήμης, τα πέλματα, που πατούν ολόκληρα και κρατούν το σώμα αναπαυμένο και βέβαιο, σχηματίζουν μιαν ενότητα ξεχωριστή, όσο κι αν το σύνολο ήταν ένα και αδιαχώριστο.

.

.

Η συνέχεια στο κείμενο ΕΔΩ

.

.

.

.

.

Η γλώσσα των αρχαίων Μακεδόνων

(νέα στοιχεία από την Πέλλα)

.
.
Του Ιωάννη Μ. Ακαμάτη

.
Για μεγάλο χρονικό διάστημα η γλώσσα που μιλούσε ο λαός των Μακεδόνων υπήρξε αντικείμενο συζητήσεων και διαφορετικών προσεγγίσεων. Από μερικούς μάλιστα ερευνητές, τον αμερικανό καθηγητή BORZA και τους μαθητές του, θεωρήθηκε πως το σύνολο των ελληνικών επιγραφών που βρέθηκε στη μεγάλη Τούμπα της Βεργίνας ανήκουν στους συγγενείς των βασιλέων, αφού οι τάφοι είναι βασιλικοί. Η γλώσσα τους λένε είναι φυσικό να είναι η ελληνική αφού οι ίδιοι μελετητές υποστηρίζουν πως η βασιλική οικογένεια και η ανώτατη τάξη μόνο είχαν εξελληνιστεί. Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Είναι προφανές πως το επιχείρημα αυτό θα κατέπιπτε αν είχαμε ελληνικά κείμενα που ανήκουν στους κοινούς ανθρώπους και χρονολογούνται πριν από τα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου και της κοινής ελληνικής, ας πούμε πριν από τα μέσα του 4ου αι. π.Χ.
Το πρώιμο νεκροταφείο της Αγοράς της Πέλλας μας έδωσε τα πιο σημαντικά ευρήματα. Από το τέλος του 5ου αι. π.Χ. προέρχεται η επιτύμβια στήλη του Ξάνθου. Ενός φτωχού σχετικά παιδιού. Για να γίνει η μικρή στήλη ξαναχρησιμοποιήθηκε ένα κομμάτι μάρμαρο. Η επιγραφή στη στήλη γράφει: ΞΑΝΘΟΣ/ΔΗΜΗΤΡΙΟ/Υ ΚΑΙ ΑΜΑ/ΔΙΚΑΣ ΥΙΟΣ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει εδώ το μητρωνυμικό Αμαδίκα. Το όνομα αυτό φαίνεται πως προέρχεται από τη ρίζα αμ- από όπου και το ομηρικό ρήμα αμά-ω (αρχ=θερίζω) και τη μακεδονική κατάληξη δίκα, θυμηθείτε το όνομα Ευρυδίκα. Παρατηρείστε τον κανονικό σχηματισμό της μακεδονικής κατάληξης σε α αντί η. Τα πρόσφατα μάλιστα ευρήματα από τη Βεργίνα μας έδωσαν τρεις φορές το όνομα της μητέρας του Φιλίππου ως Ευρυδίκας και όχι Ευρυδίκης. Ετσι ενώ τα παραδείγματα πριν από μερικά χρόνια ήταν λιγοστά σήμερα καθημερινά αυξάνονται με τις ανακαλύψεις της αρχαιολογικής σκαπάνης. ας δείχνω μάλιστα εδώ δύο ευρήματα από το νεκροταφείο της Πέλλας, βγαλμένα από το χώμα πρόσφατα. Πρόκειται για χρυσά φύλλα με την ταυτότητα των νεκρών. Στο ένα φύλλο καταγράφεται το όνομα Ηγησίσκα, αντί του Ηγησίσκη, από το ρήμα ηγούμαι. Σας αναφέρω ακόμα πως η νεκρή ήταν ένα μικρό κορίτσι, έτσι είναι ίσκη=Ηγησίσκη. Στο άλλο καταγράφεται το όνομα Φιλοξένα.
‘Αλλο ένα εύρημα από το νεκροταφείο της περιοχής της Αγοράς ανήκει σε ένα ενεπίγραφο μολύβδινο έλασμα, ένα κατάδεσμο, όπως έλεγαν οι αρχαίοι. Είναι ένα σημαντικότατο απόκτημα της αρχαιολογικής έρευνας που πραγματοποιείται στη Μακεδονία τα τελευταία χρόνια. Το κείμενο αυτό, κατά την άποψή μου, μπορεί αποφασιστικά να βοηθήσει στην κατανόηση της Μακεδονικής διαλέκτου. Είναι ως αυτή τη στιγμή, το μοναδικό διαλεκτικό κείμενο της μακεδονικής. Η σημασία του αυξάνει ακόμα περισσότερο γιατί είναι σχετικά εκτεταμένο κείμενο. Αυτό το κείμενο που είναι έτοιμο προς δημοσίευση, μόλις εμφανιστεί, είμαι βέβαιος πως θα σχολιαστεί ευρύτατα από τους ειδικούς γλωσσολόγους. Η πινακίδα ήρθε στο φως μέσα σε ένα τάφο ενός ταπεινού ατόμου. Το κείμενο παρουσιάζει σχέσεις με την αττική στη σύνταξη. Ομως διαφέρει από την αττικο-ιωνική ομάδα στα εξής:

1. Το α και εδώ δεν γίνεται δευτερεύον η, βλ. πχ. Θετίμα, αντί Θετίμη, γάμαι αντί γήμαι, άλλα αντί άλλη, έρημα αντί έρημη, κακά αντί κακή.
2. Η συνίζηση του α και ο γίνεται α όχι ω, πχ. Ταν άλλαν πασάν αντί των άλλων πασών, χηράν αντί χηρών κ.λ.π.
3. Γενικά και άλλες ιδιαιετερότητες μας βοηθούν να κατατάξουμε την γλώσσα του κειμένου στην ομάδα των ΒΔ δωρικών ελληνικών βέβαια διαλέκτων. Αυτή λοιπόν είναι η Μακεδονική και αυτή εννοείται όταν ο Αλέξανδρος μιλά στους στρατιώτες του Μακεδονιστί.

Η Πέλλα, η πρωτεύουσα του Φιλίππου και του Αλεξάνδρου και των διαδόχων τους αποκαλύπτει σταδιακά τα μυστικά της και καθημερινά επιβεβαιώνει την πεποίθηση του Ξενοφώντος που την αναφέρει ως την μεγίστην των εν Μακεδονία πόλεων. Η πόλη έγινε η πρωτεύουσα της μεγαλύτερης κοσμοκρατορίας που είχε γνωρίσει ο κόσμος ως τότε. Η πολιτική και στρατιωτική μεγαλοφυία των ανδρών της δημιούργησε τον ελληνιστικό κόσμο και έφερε τον ελληνισμό ως την Βακτρία και την Ινδική. Η ίδρυση τότε πάνω από 70 πόλεων μεταξύ των ακτών της Μεσογείου και της Ινδίας οδήγησε στην εξάπλωση του ελληνικού πολιτισμού στην οικουμένη. Μέσα στα απέραντα αυτά πλαίσια αναπτύχθηκε για πρώτη φορά μια παγκόσμια οικονομική συνεργασία, την κλίμακα της οποίας δεν είχε γνωρίσει η οικουμένη. Μπήκαν τα θεμέλια για την εξάπλωση του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας (αττικής), που στη συνέχεια θα γίνει το μέσον επικοινωνίας των λαών. Πρέπει λοιπόν κανείς βάσιμα να υποστηρίξει πως χωρίς την πολιτική αυτή, που συλλαμβάνεται στην Πέλλα, δεν νοείται η ύπαρξη και η μακρόχρονη ανάπτυξη της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, αλλά ούτε και κατ’ επέκτασιν η διάδοση του δυτικού πολιτισμού. Οι αρχές της διαλλακτικής πολιτικής προς τους κατακτημένους λαούς είχαν τις ρίζες τους στην μακρόχρονη πολιτική του μακεδονικού βασιλείου απέναντι στους λαούς με τους οποίους συγκρούστηκαν. Οι νέες αρχές του κοσμοπολίτικου πνεύματος κατέλυσαν τις παλιότερες αντιλήψεις για διάκριση των λαών σε Ελληνες και βαρβάρους. Σε πολλές περιπτώσεις η μακεδονική μορφή διοίκησης, που ξεκινά από την Πέλλα, προπορεύτηκε κατά πολύ της εποχής της, έδειξε τέτοια πρωτοτυπία πνεύματος, που πραγματικά καθιερώθηκε σαν ένα επιβλητικό φαινόμενο της παγκόσμιας ιστορίας.
Το παράδειγμα της Πέλλας όχι μόνο μας έδωσε πληθώρα νέων στοιχείων για την γλώσσα της, τη θρησκεία των κατοίκων της, τα ήθη και τα έθιμά τους, αλλά αναδεικνύεται και πηγή του σύγχρονου πνεύματος. Οι κάτοικοι της Πέλλας αποδεικνύονται κάθε μέρα και περισσότερο ομόγλωσσοι των υπολοίπων Ελλήνων, παρά και εις πείσμα πρόσφατων αμφισβητήσεων. Είδαμε ακόμα πως είχαν και των θεών τα ιδρύματα κοινά, και ήθεά Τε ομότροπα. Τα στοιχεία αυτά καλλιεργήθηκαν από ηγήτορες και λαό κατά τον λαμπρότερο τρόπο και μετουσιώθηκαν σε ένα ελληνιστικό πολιτισμό, πάνω στον οποίο στηρίζεται το σύνολο των ανθρωπιστικών κοινωνιών της γης.
Σαν κατακλείδα ας θυμηθούμε ένα απόσπασμα του μεγάλου Αθηναίου ρήτορα ΙΣΟΚΡΑΤΗ που έζησε τον 5ο και 4ο αι. π.Χ. «Ομολογείται μεν γαρ την Μακεδονίαν πόλιν αρχαιοτάτην είναι και ελληνικοτάτην και μεγίστην και πάσιν ανθρώποις ονομαστοτάτην». Σε μετάφραση ο Ισοκράτης γράφει: Είναι κοινά παραδεκτό λοιπόν ότι η Μακεδονία είναι χώρα αρχαιοτάτη και πέρα για πέρα ελληνική και η πιο ξακουστή ανάμεσα σ όλους τους ανθρώπους». Αγαπητοί φίλοι, αυτή είναι η κληρονομιά μας. Ανάλογο είναι όμως και το μέγεθος της ευθύνης όλων μας.
.
.
Ο Ιωάννης Μ. Ακαμάτης είναι επίκουρος καθηγητής ΑΠΘ
.
.
.

ΠΗΓΗ

.

.

..

.

.

.

Του Δημητρίου Τσιρόγλου
.

,.

  Η τριήρης, κατά βάσιν η αθηναϊκή, διάδοχος της τριακοντόρου και πεντηκοντόρου, υπήρξε πρόγονος της ρωμαϊκής τριήρους και όλων, σχεδόν, των  άλλων μεταγενέστερων γνωστών σκαφών, δηλαδή του βυζαντινού δρόμωνα, της κορβέτας και της γαλέρας (τέλη 18^ου αι.).

  Πρωτοκατασκευάστηκε από Κορίνθιους ναυπηγούς ως διάδοχη της πεντηκοντόρου και της διήρους κατασκευή με επί κεφαλής τον ναυπηγό Αμεινοκλή, ο οποίος έλυσε το πρόβλημα της τοποθέτησης των τριών σειρών στον περιορισμένο χώρο που διέθετε η διήρης(7^ο αι.).[1] Όντας η πεντηκοντόρος ένα ήδη εκπληκτικό σε δυνατότητες σκάφος και μάλιστα αποκλειστικά πολεμικό δημιούργησε την τριήρη, μοναδικής έμπνευσης και εξαιρετικής ευφυΐας προϊόν, με απίστευτες, για την εποχή ικανότητες. Η  κατασκευή της θεωρείται σταθμός στην ιστορία της ναυπηγικής τέχνης.

   Είχε σύνηθες μήκος περί τα 45 μέτρα και πλάτος 6, κατασκευασμένη από πολύ ελαφρύ ξύλο, συνήθως έλατο. Είχε 3 επάλληλες σειρές κουπιών σε κάθε πλευρά, εξ ου και  η ονομασία.[2] Το βάρος έφτανε σχεδόν τους 70 τόνους. Είχε 2 πανιά, ένα μεγάλο τετράγωνο στο κέντρο και ένα μικρότερο μετά την πλώρη. Ο κεντρικός ιστός μπορούσε να χαμηλώνει. Στην πλώρη υπήρχε χάλκινο έμβολο το οποίο ήταν η αιχμή του δόρατος, δηλαδή το βασικό όπλο της τριήρους με το οποίο μπορούσε να εμβολίζει και να βυθίζει τα δυσκίνητα εχθρικά πλοία[3].

   Στην πρύμνη βρισκόταν η θέση του τριήραρχου και αμέσως μετά του κυβερνήτη, στη συνέχεια η θέση του κελευστή που ήταν ο διοικητής ερετικού (δηλαδή του σώματος των κωπηλατών) και είχε υπό την εξουσία του δύο αυλητές που ονομάζονταν τριήραυλοι. Ο κελευστής έδινε τις εντολές για την διεύθυνση της τριήρους, ενώ οι τριήραυλοι έδιναν τον ρυθμό στους ερετούς με την χρήση αυλών ή κροτάλων.   Στην πρύμνη ήταν τοποθετημένα δύο μεγάλα κουπιά (ένα σε κάθε πλευρά) ώστε να ρυθμίζουν την κατεύθυνση του πλοίου. Επίσης η πρύμνη τελείωνε στο  ακροστόλιο, μία κατασκευή που έμοιαζε με ουρά μεγάλου ψαριού κατασκευασμένη από κυρτό ξύλο. Γενικά σε συνδυασμό με τα τεράστια ζωγραφισμένα μάτια της πλώρης η τριήρης ήταν ιδιαίτερα επιβλητική ομοιάζοντας με θαλάσσιο τέρας ώστε να προκαλεί τρόμο στον εχθρό.

   Είχε πλήρωμα 200 περίπου άνδρες επί συνόλου: ο  επί κεφαλής τριήραρχος, 5 αξιωματικοί και 4 υπαξιωματικοί (ο κυβερνήτης  υφιστάμενος του τριήραρχου , ο κελευστής κ.ά.), 16 επιβαίνοντες στρατιώτες  ελαφρά οπλισμένοι, εκ των οποίων 2 τοξότες και οι υπόλοιποι 170 κωπηλάτες. Απ’ αυτούς 62 βρίσκονταν στο χαμηλότερο επίπεδο και λέγονταν θαλαμίτες, 54 στο μεσαίο με το όνομα ζυγίτες και 54 στο υψηλότερο και λέγονταν θρανίτες. Οι τελευταίοι διέθεταν κουπιά μήκους 7,20 μέτρων. Οι άλλοι μικρότερα . Έτσι με την δύναμη των 170 περίπου ερετών (κωπηλατών) σε συνδυασμό με το μικρό της βύθισμα ενός μόλις μέτρου μπορούσε να αναπτύσσει μεγάλες ταχύτητες (έως και 8-9 κόμβους) και την ικανότητα να κινείται και σε αβαθή ύδατα.

   Η τριήρης δεν διέθετε θαλαμίσκους για το πλήρωμα, ούτε καν τρόφιμα (πλην ύδατος), ώστε να μην χάσει την ευκινησία της. Για το λόγο αυτό συνοδευόταν από άλλα πλοία (πλοία συνοδείας). Απαγορευόταν η επάνδρωσή της από δούλους. Οι κωπηλάτες έπρεπε να είναι ελεύθεροι πολίτες και η θέση θεωρούνταν ιδιαίτερα τιμητική.

   Στην αρχαιότητα υπήρχαν δύο διάσημες τριήρης. Αυτές ήταν η Πάραλος και η Σαλαμινία. Ήταν οι ιερές τριήρης των Αθηναίων. Είχαν πλήρωμα όλο τον χρόνο, δηλαδή βρίσκονταν σε επιχειρησιακοί ετοιμότητα. Χρησίμευαν σε επείγουσες ανάγκες: μεταφορά χρημάτων, πρεσβειών κ.ά. Εν καιρώ πολέμου στην Πάραλο επέβαινε ο στρατηγός ή  ο ναύαρχος. Η Σαλαμινία χρησίμευε για την μεταφορά ετησίως των θεωριών στην Δήλο.

   Στο μουσείο Ναυτικής Παράδοσης Πειραιώς υπάρχει κατασκευασμένο ομοίωμα τριήρους σε αναλογία 1 προς 50. Προσφάτως (1987) το πολεμικό ναυτικό κατασκεύασε με την συνδρομή του ναυπηγού John Coates ακριβές αντίγραφο (1/1) αρχαίας αθηναϊκής τριήρους με το όνομα ‘’Ολυμπιάς’’. Η  Ολυμπιάς είναι ενταγμένη επισήμως στη δύναμη του Πολεμικού Ναυτικού. Χρησιμοποιήθηκε στην μεταφορά της ολυμπιακής φλόγας και σε άλλες εργασίες. Δημιουργήθηκε διεθνής σύλλογος στην Οξφόρδη με το όνομα ‘’Ένωση της Τριήρους’’ που επανδρώνει την ‘’Ολυμπιάδα’’.