ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΜΕΓΙΣΤΗΣ

,

,

Μοναδικά σπίτια, χτισμένα αμφιθεατρικά, αγκαλιάζουν το λιμάνι στον οικισμό τού νησιού

.

Τής Ελένης Τσενόγλου

Δρος Εθνολογίας

 

……….Μπαίνοντας στο λιμάνι τού Καστελλόριζου έχουμε την εντύπωση ότι αντικρίζουμε ένα σκηνικό. Μία σειρά άσπρων σπιτιών, κολλημένα το ένα πλάι στ’ άλλο, πλαισιώνει σαν κορδόνι την προκυμαία. Μιά γραμμική σύνθεση επιφανειών κι όχι όγκων.

……….Αυτό κυρίως οφείλεται στο ότι είναι ασβεστωμένες οι πρώτες σειρές των σπιτιών. Τα πιό πίσω, σκελετοί χωρίς επίχρισμα, μπερδεύονται με το χρώμα τού βουνού. Το φως διυλίζεται μέσα από τα άδεια ανοίγματα των μισογκρεμισμένων χάλαντρων. Πάνω τους, αποτυπωμένη η ιστορία τού νησιού: «Καημένο Καστελλόριζο, χωρίς κλειδί κλειδώνεις».

……….Ο ομώνυμος οικισμός τού νησιού, κτισμένος στην Ν.Α. ακτή, αντικρύζει το Κας, παλιά Αντίφελλο τής Λυκιακής ακτής. Απλώνεται γύρω στους δύο φυσικούς κόλπους, το κυρίως λιμάνι και τον όρμο Μαντράκι.

……….Παρά τα διάσπαρτα αρχαιολογικά ευρήματα και τα αρχαϊκά, ρωμαϊκά, βυζαντινά και μεταβυζαντινά κατάλοιπα παλιότερου οικισμού-κάστρου (Παλαιόκαστρο), αποτελεί σήμερα το μοναδικό ζωντανό οικιστικό σύστημα τού νησιού.

……….Πυρήνας του υπήρξε ο οικισμός στον λόφο τού Αη-Νικόλα των ναυτικών, μέσα και γύρω απ’ το κάστρο που χτίστηκε από τούς ιππότες τής Μάλτας, στις αρχές τού 14ου αιώνα, πάνω στα ερείπια τού αρχαίου κάστρου τού Σωσικλή, γιά την αντιμετώπιση των Σαρακηνών, των Τούρκων και των άλλων εχθρών τής Χριστιανοσύνης.

……….Το κάστρο θα προστατεύεται από τούς Έλληνες κατοίκους τού νησιού, ενώ το νησί υφίσταται ποικίλες κατοχές, με αντάλλαγμα την παραχώρηση πολιτικής και δικαστικής αυτονομίας.

19ος αιώνας

……….Μέσα από αλλεπάλληλες περιόδους ανάπτυξης και ερήμωσης, λεηλασιών και ανοικοδομήσεων, που αναφέρονται στα κείμενα πλήθους περιηγητών, όπως ο Stochoven και ο Savary, ο οικισμός φτάνει στο β’ μισό τού 19ου αιώνα στο ζενίθ τής ανάπτυξής του, συνυφασμένης με την οικονομική άνθηση τού νησιού (διαμετακομιστικό εμπόριο με τον στόλο του στον χώρο τής ανατολικής Μεσογείου). H θέση κι η μορφή του βρίσκονται σε άμεση σχέση με την μορφολογία τού εδάφους, τον κατάλληλο προσανατολισμό και την προστασία από τούς ανέμους. Τα απότομα βράχια τού βουνού κι η θάλασσα, σταθερό σημείο αναφοράς και ζωής τής Καστελλοριζιακής κοινωνίας, αποτελούν τα φυσικά όριά του.

……….Στο τέλος τού προηγούμενου αιώνα αποκτά την μορφή που εν πολλοίς διατηρεί ως σήμερα. Η αντιστοιχία τής κοινωνικο-οικονομικής και τής χωρικής οργάνωσης είναι εμφανής, όχι μόνο στην θέση τού οικισμού, αλλά και στον τύπο τού σπιτιού που σταδιακά επιβάλλεται και στον χωρισμό σε γειτονιές. Από τις δεκαπέντε γειτονιές που ακολουθούσαν τον κοινωνικο-επαγγελματικό διαχωρισμό των κατοίκων μερικές δεν υπάρχουν πιά.

……….Ο ιστορικός περίγυρος τής ανατολικής Μεσογείου και τής Δωδεκανήσου ειδικότερα στις αρχές τού 20ου αιώνα, η αποκοπή από τα μικρασιατικά παράλια, η γαλλική και ιταλική κατοχή, ο καταστροφικός σεισμός τού ’26 ευνοούν το συνεχώς αυξανόμενο μεταναστευτικό ρεύμα, την ερήμωση τού νησιού και την ολοκληρωτική καταστροφή των παλιότερων και αρχοντικών γειτονιών, όπως τού Κάστρου, τού Κά(β)ου, τού Μαντζα(β)ίνου. Η επιστροφή και η επανεγκατάσταση κάποιων κατοίκων θα δώσει ζωή κυρίως στα σπίτια τού κορδονιού, προκυμαίας, ενώ προστίθεται μιά ολοένα αυξανόμενη κατηγορία, τα χάλαντρα.

……….Κάποια αρχιτεκτονικά στοιχεία μέσα στον οικιστικό ιστό γίνονται σημεία αναφοράς λόγω τού όγκου τους: το κάστρο, οι εκκλησίες τού Αγίου Κωνσταντίνου, τού Άη Γιώργη τού Λουκά, τού Άη Γιώργη των πηγαδιών, το τζαμί. Άλλα, πιό μικρά σε όγκο, δεν παύουν να αποτελούν το κέντρο κάθε γειτονιάς: μικρές εκκλησίες, πηγάδια, δημοτικές στέρνες.

……….Οι πλατείες που δημιουργούνται γύρω από τις εκκλησίες, αλλά και το εσωτερικό των παλιότερων, στρώνονται με άσπρα και μαύρα βότσαλα σε γεωμετρικά ή νατουραλιστικά θέματα και με επιγραφές που μνημονεύουν κάποιο σημαντικό γεγονός.

……….Δρομάκια πλακόστρωτα, με σκαλιά λόγω τής απότομης κλίσης τού εδάφους, αποτελούν ένα σχεδόν κρυφό δίκτυο επικοινωνίας σπιτιών και γειτονιών. Τα κεντρικά δημόσια κτίρια, το δημαρχείο, η δημοτική αγορά κι η καζάρμα, κτισμένα στον γνωστό ρυθμό που χρησιμοποίησαν οι Ιταλοί στα Δωδεκάνησα, δεν έχουν σχέση με τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά τού νησιού, ενώ το κτίριο τού σχολείου είναι πιστή απομίμηση, σε μικρογραφία, τού νεοκλασικού κτιρίου τού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Τα σπίτια

……….Τα σπίτια που σώζονται σήμερα, αμφιθεατρικά, κτισμένα κλιμακωτά από την θάλασσα ως τα ριζά τού βουνού, με συνεχή δόμηση, είναι στην συντριπτική τους πλειοψηφία στραμμένα προς την θάλασσα, παραδοσιακή πηγή πλούτου γιά το Καστελλόριζο.

……….Είναι διώροφα ή τριώροφα, στενομέτωπα, με δίρριχτη, σπανιότερα τετράρριχτη κεραμοσκεπή. Ελάχιστες είναι οι εξαιρέσεις επιβίωσης τού παλιότερου, ρεσπέρικου τύπου σπιτιού, μονώροφου, μονόχωρου, με δώμα, κυρίως στις αγροτικές περιοχές.

……….Εξωτερικά, τα σπίτια τού οικισμού προκαλούν εντύπωση με την έντονη ομοιομορφία τους που οφείλεται στον ίδιο αριθμό και διάταξη των ανοιγμάτων, στα κοινά υλικά (ντόπια πέτρα, ξύλο από την Μικρά Ασία, σιδεριές, κεραμίδια από την Αττάλεια και την Μασσαλία) και τρόπο κατασκευής.

……….Οι μόνες διαφοροποιήσεις αφορούν στο μέγεθος και κάποιες προσθήκες διακοσμητικών νεοκλασικών στοιχείων στην πρόσοψη (γύψινες ή μαρμάρινες παραστάδες, μαρμάρινα φουρούσια, μπρούτζινα διακοσμητικά). Οι πόρτες σπιτιών και μαγαζιών κοσμούνται από ξύλινους σκαλιστούς ταμπλάδες και παρμακλίκια, ενώ πέτρινοι διάτρητοι φεγγίτες στα αετώματα τής στέγης επιτρέπουν τον αερισμό της.

……….Τα μαγαζιά επίσης κοσμούνται από μιά σειρά στρογγυλών φεγγιτών με σφυρήλατο σιδερένιο διάκοσμο (συνήθως ήλιο ή σταυρό). Τα παράθυρα, με ξύλινα παραθυρόφυλλα χωρισμένα στα δύο κατά ύψος και πλάτος, που ανοίγουν προς τα μέσα κι έχουν σκαλιστά παρμακλίκια στο κάτω μέρος τους, αρχικά δεν διέθεταν τζάμια. Σπάνια διαθέτουν αυλή.

……….Έτσι, όλοι οι χώροι τής οικογένειας, χώροι ανάπαυσης, διαμονής, εργασίας, κατανάλωσης, υποδοχής, αποθήκευσης, κυκλοφορίας, περικλείονται στους 4 τοίχους τού σπιτιού, ενώ τα διαφορετικά επίπεδα επικοινωνούν μεταξύ τους με εσωτερική σκάλα και καταπακτές.

Χρήση χώρων

……….Όσον αφορά στην χρήση των χώρων τού σπιτιού, παρατηρούμε την ύπαρξη ενός αυστηρού πλαισίου λειτουργιών ανά επίπεδο: ο κάτω όροφος, κάτω πατωσκιά, όπου μπαίνουμε από μία ελαφρά υπερυψωμένη τοξωτή πόρτα, αποτελείται από χώρους βοηθητικούς και εργασίας. Η κλειστή αυλή αποτελεί το σημείο μετάβασης από τον δημόσιο στον ιδιωτικό χώρο και από το επίπεδο τής εργασίας στο επίπεδο τής κατοικίας. Στο κατώδι δεσπόζει η ζωτικής σημασίας στέρνα, η παραστιά, γωνιά πλυσταριού κι αποθήκης. Συχνά, το κατώδι συμπληρώνεται από με(γ)αζίν, εμπορικό ή εργαστήριο με ξεχωριστή πόρτα.

……….Πυρήνας τής πάνω πατωσκιάς είναι το χειμωνικό ή γωνιά, ο πιό προστατευμένος, λόγω προσανατολισμού κι έλλειψης μεγάλων ανοιγμάτων, χώρος διαμονής, ύπνου και φαγητού το χειμώνα. Χωρίζεται από τα υπερυψωμένα ταβλάτο και ταβλατάτσι με σωλιά, είδος ξύλινου χωρίσματος που δεν φτάνει ως το ταβάνι. Στο ταβλατάτσι φυλάσσονται τα στρωσίδια τής οικογένειας.

……….Παλιότερα μετατρεπόταν σε υπνοδωμάτιο τής πρωτοκόρης κατά την εφηβεία της. Το ταβλάτο ή σάλα με τα μεγάλα ανοίγματα προς την θάλασσα, είναι ο χώρος θερινής διαμονής και υποδοχής. Κέντρο τής γωνιάς και τής σάλας αποτελεί το ποντζάκι, γωνιά ξεκούρασης τού αρχηγού τής οικογένειας.

……….Ο επάνω όροφος, αν υπάρχει, έχει παρόμοια διαρρύθμιση, με την διαφορά ότι τα χωρίσματά του είναι τσατμάδες. Στο νεώτερο τύπο σπιτιού, ένας κεντρικός, φαρδύς διάδρομος με δωμάτια που ανοίγονται αριστερά και δεξιά του, οδηγεί στην σάλα ή στον εξώστη.

Αλλοίωση

……….Ιδιοκτησία τής πυρηνικής οικογένειας που το κατοικεί, ιδιαίτερα τής γυναίκας, μεταβιβάζεται από μητέρα σε πρωτοκόρη και είναι συνυφασμένο με την ζωή τής οικογένειας, χωρικό σύμβολο τής οποίας θεωρείται.

……….Ο ειδικός σύνδεσμος τού σπιτιού με την διατήρηση τού ονόματος τής οικογένειας στον Καστελλοριζιό χώρο, οι ιστορικές συγκυρίες, η απομόνωση τού νησιού συντέλεσαν στην διατήρηση τής αρχιτεκτονικής του φυσιογνωμίας. Μετά την πρόσφατη «ανακάλυψη» τού νησιού από Έλληνες και ξένους, με τις αυξανόμενες μετατροπές των σπιτιών σε πανσιόν, η διαρρύθμιση και η χρήση τους αλλάζει ριζικά. Οι σωλιές, τα ξυλόγλυπτα στοιχεία ξηλώνονται, τα κατώδια μετατρέπονται σε επιπλέον δωμάτια. Τέλος, η διάνοιξη περιφερειακών δρόμων κι η χρήση τροχοφόρων ελπίζουμε να συνεχίσει να εξυπηρετεί αποκλειστικά τις ανάγκες μεταφοράς ανθρώπων και υλικών, χωρίς να τραυματίσει την ιδιαίτερη φυσιογνωμία τού Καστελλόριζου.

***

Πηγή: Το ένθετο αφιέρωμα της κυριακάτικης εφημερίδος Καθημερινή, Επτά Ημέρες, τεύχος Κυριακής, 18 Φεβρουαρίου 1996.

Copyright (©) «Ἑλληνικὸ Ἡμερολόγιο»
Βασική πηγή: www.e-istoria.com

Αφήστε μια απάντηση