.

.

Η κοινωνική θέση του παροίκου στο Βυζάντιο

.
.
Οι Βυζαντινοί χωρικοί του ΙΔ’ αιώνα ήταν στην πλειοψηφία τους εξαρτημένοι αγρότες• ήταν δηλαδή πάροικοι ή του φίσκου ή ενός μοναστηριού ή κάποιου ιδιώτη. Παρόλο πού αυτό είναι γνωστό γεγονός, ούτε ή ακριβής μορφή ούτε ή έκταση τής εξάρτησης έχουν διασαφηνισθεί ικανοποιητικά. Ορισμένοι ερευνητές ισχυρίζονται ότι υπήρχαν ελεύθεροι, ανεξάρτητοι αγρότες τον ΙΓ’ και τον ΙΔ’ αιώνα, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι οι ενδείξεις τής ελευθερίας είναι παραπλανητικές, και οι αγρότες πού εμφανίζονται ως ανεξάρτητοι ήταν στην πραγματικότητα πάροικοι το φίσκου. Η άποψη πού θα υιοθετήσει κανείς εξαρτάται, ως ένα βαθμό, από τον οικονομικό και κοινωνικό ρόλο πού θα αποδώσει σε μιά κατηγορία στρατιωτών, με μικρές έγγειες ιδιοκτησίες, κάποτε και με λίγους παροίκους μαζί, και με περιορισμένα εισοδήματα. Τέτοια περίπτωση είναι οι Κλαζομενίτες, στρατιώτες τοποθετημένοι στην περιοχή των Σερρών. Αυτοί, το 1342, ζήτησαν και έλαβαν εγγύηση από τον Αυτοκράτορα ότι θα μπορούσαν να κρατήσουν ένα μέρος από τις οικονομίες τους (με ετήσιο εισόδημα δέκα ως δώδεκα υπέρπυρα) και να το μεταβιβάσουν στους νόμιμους κληρονόμους τους, εφόσον εξακολουθούσαν να εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους προς το κράτος. Για μας είναι βασικό το ερώτημα αν πρέπει να κατατάξουμε τέτοιες περιπτώσεις στους αγρότες, ή αν πρέπει να θεωρηθούν μέλη τής άρχουσας τάξης. Από οικονομική άποψη —και αν υποθέσουμε ότι η ποσότης (δηλαδή οι πρόσοδοι) πού ήθελαν να μετατρέψουν σε κληρονομική ιδιοκτησία αποτελούσε σημαντικό μέρος τής περιουσίας τους— αυτοί οι στρατιώται βρίσκονταν σε χειρότερη κατάσταση από τον αγρότη-στρατιώτη του Ι αιώνα, πιθανώς και από μερικούς εξαρτημένους αγρότες του ΙΔ’ αιώνα. Από κοινωνική άποψη, πάντως, φαίνεται ότι η θέση τους ήταν προνομιακή: είχαν εξασφαλίσει ότι οι ιδιοκτησίες τους θα γίνουν κληρονομικές, εφόσον εκπλήρωναν τις στρατιωτικές υποχρεώσεις πού όφειλαν στο κράτος. Αυτό ήδη τούς διακρίνει από τούς εξαρτημένους αγρότες. Επίσης, δεν υπάρχει ένδειξη ότι καλλιεργούσαν οι ίδιοι τη γη.
Πιθανότατα είχαν παροίκους ή εκμίσθωναν τα κτήματά τους σε αγρότες, με αντάλλαγμα ένα μέρος τής παραγωγής• αυτό και πάλι τούς τοποθετεί σε προνομιακή θέση, στα πλαίσια τής αγροτικής κοινωνίας. Επομένως, η άποψή μου είναι ότι αυτοί οι στρατιώται αποτελούσαν ενδιάμεση κατηγορία, ανάμεσα στην αριστοκρατία και τούς εξαρτημένους αγρότες, αν και η θέση τους ήταν αρκετά επισφαλής.
Με τον καιρό και με την επέκταση των μεγάλων ιδιοκτησιών, μερικοί από αυτούς τούς στρατιώτες αφομοιώθηκαν στην τάξη των εξαρτημένων αγροτών. Παράδειγμα τέτοιας ανακατάταξης έχουμε σε μιά πράξη του πρώτου μισού του ΙΔ’ αιώνα. Ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β’ είχε δωρίσει στη Μονή Ζωγράφου την Πρεβίστα, χωριό στο θέμα του Στρυμόνος. Κάποιος Μιχαήλ, γιος του Δανιήλ, και όπως φαίνεται κάτοικος τής Πρεβίστας, ήταν στο στρατό• την ίδια ακριβώς εποχή ένα αυτοκρατορικό διάταγμα τον διέγραφε από τούς στρατιωτικούς καταλόγους και τον παραχωρούσε στο μοναστήρι μαζί με τούς αδερφούς του και με ένα πάροικο πού ανήκε στον ίδιο. Το αυτοκρατορικό διάταγμα λέει ότι ό Μιχαήλ ήταν ήδη εξαρτημένος αγρότης του μοναστηριού πριν γίνει στρατιώτης. Αυτό όμως δεν φαίνεται πιθανόν, εφόσον ό Μιχαήλ ήταν σχετικά εύπορος, τόσο ώστε να έχει ένα δικό του πάροικο. Το γεγονός ότι η δωρεά περιλάμβανε και τούς αδερφούς του Μιχαήλ υποδηλώνει ότι πρόκειται για ελεύθερους αγρότες με κάποια περιουσία, πού ό ένας τους είχε γίνει στρατιώτης• μετά, ωστόσο, τούς μετέτρεψαν σε παροίκους. Τέτοιες αλλαγές κοινωνικής θέσης εξηγούν το επίθετο Στρατιώτης πού βρίσκουμε στα έγγραφα. Σε καμιά περίπτωση, πάντως, δεν μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ό πληθυσμός της Μακεδονίας περιλάμβανε σημαντικό αριθμό από ανεξάρτητους αγρότες. Αυτό το συμπεραίνουμε από μιά απλή ματιά στο Παράρτημα Β’, πού παρουσιάζει τον αριθμό των ιδιωτών, όσων είναι γνωστό ότι είχαν ιδιοκτησίες στα θέματα του Στρυμόνος και τής Θεσσαλονίκης, στα θέματα δηλαδή όπου τα μοναστήρια του Αγίου Όρους είχαν τις περισσότερες κτήσεις τους. Πιθανόν είναι ότι οι ιδιοκτησίες αυτές καλλιεργούνταν από εξαρτημένους αγρότες.
.
.
Η συνέχεια του κειμένου ΕΔΩ
.
.
.

.

.

Δημήτριος Τσιρόγλου, συγγραφέας-αγιογράφος

.

.
Εν σχέση με την δεσποτική εορτή της Χριστού Γεννήσεως, της ενσαρκώσεως του Λόγου, ουκ ολίγες είναι οι προφητείες εκείνες οι αναφερόμενες στην ένσαρκο οικονομία του Χριστού. Δεν θα αναφερθώ σε εκείνες του προφητάνακτος ή των άλλων προφητών της Παλαιάς Διαθήκης, αλλά σ΄ αυτές των μεγάλων Ελλήνων σοφών, που ως άστρα εξακολουθούν ακόμη να λάμπουν διά της  ες αεί κρυσταλλίνου και αδαμαντίου σκέψης των.

Αναφέρονται, λοιπόν, στην Ένσαρκο Οικονομία αποδιδόμενες στους Αρχαίους Έλληνες σοφούς, όπως αναγιγνώσκονται στα ειλητάριά κατά την αγιογραφική απεικόνιση των μεγάλων αυτών μορφών του αρχαιοελληνικού πνεύματος, σε νάρθηκες (προνάους) πολλών ιστορικών μονών, είτε στην Ελλάδα, είτε στο εξωτερικό. Οι τοιχογραφίες του είδους βρίσκονται στις περισσότερες μονές του Αγίου Όρους (Ι. Μ. Βατοπεδίου, Ι.Μ. Ιβήρων κ.ά.), στην Μονή των Φιλανθρωπινών στο νησί της Παμβώτιδος λίμνης στα Ιωάννινα, σε μονές της Μακεδονίας, στο Μεγάλο Μετέωρο κ.α. Πρόκειται κυρίως για τοιχογραφίες της Παλαιολόγιας περιόδου και εντεύθεν, χωρίς να λείπουν και σύγχρονες δημιουργίες σε νεώτερους ναούς.

Εικόνα 1. Ο Χίλων (και Χείλων) ο Λακεδαιμόνιος στον νάρθηκα της του παρεκκλησίου της Πορταϊτίσσης στην Ι. Μ. Ιβήρων, Άγιον Όρος. © Δημ. Τσιρόγλου, λήψη 2004.

Χαρακτηρίζονται από δύο κυρίως ιδιομορφίες. Οι παραστάσεις αφ’ ενός δημιουργούνται άνευ φωτοστεφάνου, αφού πρόκειται για ‘’προ Χριστού Χριστιανούς’’, και αφ’ ετέρου αγιογραφούνται αποκλειστικά, όπως ήδη αναφέραμε, στους νάρθηκες των ναών (προνάους) μαζί με παραστάσεις από την Κρίση των νεκρών ή την Δευτέρα Παρουσία. Βλέπουμε δηλαδή ότι υπάρχει απόλυτη τάξη στον αγιογραφικό διάκοσμο των ναών. Υπάρχει, βέβαια, σχετική ελευθερία στην ενδυματολογία των μορφών, που σημαίνει ότι δεν είναι απαραίτητο ο παρατηρητής να βλέπει πάντοτε αρχαιοελληνικούς χιτώνες και μανδύες. Υπάρχει μία σχετική ελευθερία στον ρουχισμό. Οι μορφές όμως εξακολουθούν να είναι οι ίδιες, συνήθως, αυστηρές μορφές της βυζαντινής τεχνοτροπίας, μακεδονικής ή κρητικής τεχνικής. Συνέχεια ανάγνωσης ΑΝΙΣΤΟΡΗΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ ΣΕ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΙΕΡΩΝ ΝΑΩΝ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ →

.

.

.

του Αθανάσιου Τσακνάκη
.

.
ΒΗΜΑ ΠΡΩΤΟ: Φέτος θα κάνουμε τις λίγες ή πολλές, πλούσιες ή φτωχικές αγορές μας μόνον από τα καταστήματα τής Ξάνθης, γιατί το θεωρούμε τιμή μας (και «μαγκιά» μας!) να θέλουμε να στηρίζουμε τους συμπολίτες μας.
ΒΗΜΑ ΔΕΥΤΕΡΟ: Γιά τον εαυτό μας θα αγοράσουμε μόνον τα απολύτως αναγκαία (και μακάρι να μην χρειαζόμαστε απολύτως τίποτε!), ενώ με τα διαθέσιμα χρήματά μας θα καλύψουμε σιωπηλά, κομψά και αποφασιστικά τις άμεσες ανάγκες των απολυμένων, ανέργων, πολυτέκνων, φτωχών, φυλακισμένων και αρρώστων Ξανθιωτών αδελφών μας. Αλλιώς, γιά ποιόν Χριστό και γιά ποιά Χριστούγεννα μιλάμε;
ΒΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Θα μειώσουμε στο μισό τις ώρες τής διασκέδασής μας (καφέδες, τραπεζώματα, περιπάτους, επισκέψεις) και στον χρόνο, που οπωσδήποτε θα μας περισσέψει, θα κάνουμε τα αδύνατα δυνατά, γιά να εντοπίσουμε και να εξυπηρετήσουμε και να φροντίσουμε με πλατύ χαμόγελο τους γέροντες και τους ανήμπορους τής πολυκατοικίας, τής γειτονιάς, τής πόλης μας.
ΒΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: Θα κλείσουμε τις τηλεοράσεις (που μακάρι να τις κλείναμε μιά γιά πάντα!) και θα βγούμε έξω γιά να επισκεφτούμε εκείνους τους συμπολίτες μας, με τους οποίους βριστήκαμε, μαλώσαμε, παρεξηγηθήκαμε ή ψυχρανθήκαμε κατά την διάρκεια τής χρονιάς που φεύγει. Εμείς θα κάνουμε το πρώτο βήμα, γιατί ο Έλληνας ξέρει να αναγνωρίζει τα λάθη του και ξέρει να ζητά και να δέχεται την «συγγνώμη» με μεγάλη και καθαρή καρδιά (και σ’ όποιον αρέσουμε!).
ΒΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: Δεν θα επιτρέψουμε (με τίποτε!) ούτε στον εαυτό μας ούτε σε κανέναν συμπολίτη μας να λιποψυχήσει, να απογοητευθεί, να μαραζώσει ή να έρθει σε απόγνωση εξαιτίας τού γενικότερου κλίματος τής λεγόμενης «οικονομικής κρίσης», η οποία δολίως επιβλήθηκε στην Πατρίδα μας και σκόπιμα συντηρείται με κάθε μέσο, με απώτερο σκοπό να κάμψει το ηθικό μας, ώστε να μας υποδουλώσει πνευματικά και πολιτισμικά σε ξένα κέντρα ελέγχου των κοινωνιών («κούνια που τους κούναγε» όλους αυτούς, γιατί δεν μας ξέρουνε καλά!). Εμείς θα διώξουμε την κρίση από την Πόλη μας!
ΒΗΜΑ ΕΚΤΟ: Θα βρίσκουμε δέκα λεπτά κάθε μέρα και θα επαναλαμβάνουμε στον εαυτό μας, μέχρι να το κατανοήσει πλήρως και να το χωνέψει καλά-καλά (και να δείτε τι όμορφα και ανάλαφρα που θα νιώσει!), ότι «είμαστε θνητοί, η ζωή είναι σύντομη, τίποτε δεν παίρνουμε μαζί μας, τα περισσότερα και τα παραπανίσια και τα περιττά τα χρωστάμε σε κάποιον συμπολίτη μας». Ε, λοιπόν, τι περιμένουμε γιά να του τα χαρίσουμε;
ΒΗΜΑ ΕΒΔΟΜΟ: Θα το πούμε και θα το γράψουμε και θα το διαδώσουμε παντού, ότι η Επανάσταση των Χριστουγέννων τού 2010 ξεκίνησε από την Ξάνθη μας και στρέφεται ενάντια σε κάθε τι που μας στερεί το αδελφικό χαμόγελο, την εγκάρδια χειραψία, την χαρούμενη «καλημέρα», το καθαρό βλέμμα, την μεγαλοψυχία, την καλή καρδιά, την ανθρωπιά, το κοινό ψωμί, την κοινή ελπίδα. Η Ξάνθη είναι «Όμορφη Πόλη». Από αύριο ας την κάνουμε και «Άκαμπτη Πόλη»!
Χρόνια Πολλά και Δημιουργικά σε Όλους!
.
.
.