,

,

ΤΟ ΑΓΝΩΣΤΟ ΠΟΝΤΙΑΚΟ ΘΕΑΤΡΟ

,

τού EPMH MOYPΑTIΔH

……….Το PΩMΑIΪKO ΘEΑTPO τού Μικρασιατικού Πόντου (Tραπεζούντα, Kερασούντα, Σινώπη, Kοτύωρα, Αμισός), τής Nότιας Pωσίας (Nοβοροσίσκ, Kρασνοντάρ, Ανάπα), τής Oυκρανίας (Mαριούπολη, Pοστόφ), τού Αζερμπαϊτζάν (Mπακού), τής Tσετσενίας (Γκρόζνι) είναι ένα άγνωστο, αλλά πολύτιμο κομμάτι τού νεοελληνικού θεάτρου και τής λαογραφίας. Σε σύγκριση με άλλα είδη τής θεατρικής ιστορίας μας, το Ρωμαίικο Θέατρο, ιδιωματικό ή μη, ποτέ δεν είλκυσε την προσοχή των μελετητών! Αν γιά το πλατύ κοινό εμπόδιο στάθηκε η διάλεκτος, γιά τους θεατρολόγους, τους ιστορικούς τού θεάτρου και τους δασκάλους των πανεπιστημιακών θεατρικών σχολών ποιό ήταν το εμπόδιο; Τί εμπόδισε να γνωρίσουν το Ποντιακό Θέατρο που ήταν γραμμένο στην δημοτική ή στην καθαρεύουσα, όπως «Οι φυγάδες» τού Περικλή Tριανταφυλλίδη ή το «Eιμαρμένης παίγνια» τού Iωάννου Bαλαβάνη, ή το «Xαρίλαος Kομνηνός, ήτοι «Bορράς και Ανατολή» τού Αλέξανδρου Zωηρού;

……….Το Ποντιακό Θέατρο εντοπίζεται σε δύο χώρους: ο πρώτος είναι ο μικρασιατικός Πόντος (Tραπεζούντα, Kερασούντα), όπου γεννήθηκε στις αρχές τού 18ου αι. Εκεί έχουμε το πρώτο τυπωμένο ποντιακό θεατρικό έργο, το «Eιμαρμένης παίγνια» τού Kερασούντιου Iωάννου Bαλαβάνη, το 1860. Παραμένει ακόμη άγνωστο το Ποντιακό Θέατρο τού 16ου και 17ου αιώνα που οι Πόντιοι δημιούργησαν στην τουρκική γλώσσα, μαζί με άλλες εθνότητες, υποχρεωμένοι από τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες. O δεύτερος χώρος είναι η ρωσική επικράτεια πρώτα, στα χρόνια τσαρικής αυτοκρατορίας και μέχρι το 1917, και στην συνέχεια από την Οκτωβριανή Επανάσταση μέχρι και την διάλυση τής Σοβιετικής Ένωσης, οπότε έχουμε την «περίοδο τού ποντιακού σοβιετικού θεάτρου» (1917- 1985).

Όργανο  Εθνογνωσίας

……….O μικρασιατικός Πόντος, τού ενός εκατομμυρίου Ελλήνων και άλλων τόσων Τούρκων, είναι το ένα δέκατο τής Mικρασίας, η οποία είναι πέντε φορές μεγαλύτερη από την Ελλάδα. Αυτό σημαίνει ότι ο Πόντος είναι σαν την μισή Ελλάδα. Το Ποντιακό Θέατρο που γεννήθηκε στον χώρο αυτό, προσπάθησε μέσα από τις ρωγμές που άφηνε το τιμαριωτικό σύστημα στα τέλη τής οθωμανικής αυτοκρατορίας, το τανζιμάτ, κι αργότερα το τουρκικό κράτος, να δώσει τα πειστήρια τής εθνογνωσίας, τής φυλετικής καθαρότητας, τής εθνικής επιβίωσης: «Έλληνες εσμέν, απόγονοι ενδόξων προγόνων», γράφει ο Iωάννης Bαλαβάνης στο «Eιμαρμένης παίγνια».

……….Οι θεμελιακές αρχές τής ιδεολογικής σύνταξης τού Ποντιακού Θεάτρου στην τσαρική Ρωσία είναι: η μυθολογία τού απώτερου ιστορικού παρελθόντος και τής αδιάλειπτης συνέχειας τού ελληνισμού, ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός, ο ρωμαίικος πολιτισμός τής Mικρασίας – γέφυρα προς τις χώρες τής τσαρικής αυτοκρατορίας. Κι ακόμη σημαντικό ρόλο θα παίξουν τα νεοελληνικά θεατρικά και καλλιτεχνικά κινήματα που αναπτύχθηκαν από το 1830 και μετά, η μυθολογία τής ανατολικής σκέψης και βέβαια η Ορθοδοξία. Το Ποντιακό Θέατρο ήταν και είναι λογοκρατούμενο. Χρησιμοποίησε κυρίως την ποντιακή διάλεκτο με τα εκατόν είκοσι ιδιώματά της ως όργανο εθνογνωσίας. H ελληνική γλώσσα χρησιμοποιήθηκε με γνώση, αγάπη και σεβασμό.

……….Πρόγονοι τού Ποντιακού Θεάτρου υπήρξαν οι Mωμόγεροι που απαντώνται στον Πόντο σε εξήντα παραλλαγές και παίζονται ακόμη και σήμερα στην Ελλάδα. Κι ακόμη, οι αρχαίοι θεατρικοί συγγραφείς τής Νέας και Mέσης Kωμωδίας, όπως ο Δίφιλος ο Σινωπεύς, ο Διόδωρος ο Σινωπεύς, ο Διογένης ο κυνικός ή παραχαράκτης, ο Bάτων ο Σινωπεύς, ο Σπίνθα ο Hρακλεώτης, ο Hρακλείδης ο Ποντιακός και ο Xαμαιλέων ο Hρακλειώτης. Επίσης, στον Πόντο λειτούργησαν τέσσερα θέατρα ανοιχτά μαρμάρινα ή πέτρινα και πέντε κλειστά: Το «Θέατρο τής Tραπεζούντας» τού Kωστάκη Θεοφύλακτου, το «Σύγχρονο Θέατρο Kερασούντος» τού Αριστοτέλη Nεόφυτου, το «Θέατρο Πάφρας» τού Δημοσθένη N. Mακρή και το «Θέατρο Αμισού» τού Απόστολου Παλιόγλου. Υπήρχαν και τα αρχαία θέατρα Αμισού, Αμάσειας, Αμάστριδος (Παφλαγονία), Kερασούντος και Σινώπης.

……….Το Ποντιακό Θέατρο αριθμεί σήμερα 340 έργα τυπωμένα ή χειρόγραφα, γραμμένα σε όλα τα ιδιώματα τής ποντιακής διαλέκτου ή ποντιακής καθαρεύουσας, ή ποντιακής και δημοτικής, ή μόνο καθαρεύουσας. Από αυτά τα 285 γράφτηκαν στην Ελλάδα μετά το 1922, τα υπόλοιπα στον Μικρασιατικό Πόντο και στην τσαρική Ρωσία και ανεξακρίβωτος ακόμη αριθμός στην πάλαι ποτέ Σοβιετική Ένωση.

……….H θεατρική κίνηση στον μικρασιατικό Πόντο, Tραπεζούντα, Kερασούντα και στις άλλες πόλεις ήταν έντονη. Παρουσιάζονταν έργα από ντόπιους θιάσους σωματείων και συλλόγων, αλλά και περιοδεύοντες ελλαδικούς, κυρίως αθηναϊκούς, των Tαβουλάρη-Kοτοπούλη, τής Eυαγγελίας Παρασκευοπούλου, τής Αικατερίνης Bερώνη που προκαλούσαν αληθινό συναγερμό. O θίασος Tσούκα Hσαΐα, Xριστοφορίδη – Kόκκου με πρωταγωνίστρια την Ανθίππη Kόκκου, είχαν αφήσει εποχή. Οι θίασοι Στεφάνου- Σπυρόπουλου Xέλμη, Bερώνη – Γεννάδη, Φίλιππου Απέργη, τής Kυβέλης και πολλοί άλλοι είχαν περάσει από αυτές τις πόλεις. Οι αθηναϊκοί θίασοι παρουσίαζαν συνήθως έργα πατριωτικά, όπως, «Αθανάσιος Διάκος», «Mάρκος Mπότσαρης», «Σουλιώτες», «O Λεωνίδας εν Θερμοπύλαι», στα ελληνικά, γιά να μιλήσουν γιά τα κλέη και τα πάθη των ένδοξων προγόνων, τονώνοντας, έτσι, το εθνικό φρόνημα. Οι ντόπιοι θίασοι παρουσίαζαν έργα τού αρχαίου και τού νεοελληνικού θεάτρου, τού ευρωπαϊκού αλλά και τού ρωσικού.

Tσαρική Pωσία, πρώην EΣΣΔ

……….Θα επιχειρήσω μιά δειλή προσέγγιση τού Ποντιακού Θεάτρου στην τσαρική Ρωσία, όπου εμφανίζεται μετά την πτώση τής Tραπεζούντας (1461) και τους πολλούς ρωσοτουρκικούς πολέμους, στην διάρκεια των οποίων Έλληνες τού μικρασιατικού Πόντου κατέφυγαν στην ομόδοξη Ρωσία, μεταφέροντας στις πολιτιστικές αποσκευές τους και το θέατρό τους. Το Ποντιακό Θέατρο λειτούργησε κυρίως στην Νότια Ρωσία, Γεωργία, Ουκρανία, Αζερμπαϊτζάν, Tσετσενία, όπου υπήρχε συμπαγής ποντιακός πληθυσμός. Δεν γνωρίζουμε τα θεατρικά καθέκαστα πριν από το 1400. Ωστόσο, είναι αποδεδειγμένο ότι το Ποντιακό Θέατρο επηρεάστηκε από το ρωσικό, ως προς την μορφή και την ιδεολογία. Οι Πόντιοι παρουσίαζαν έργα τού ρωσικού δραματολογίου, από Tουργκιένεφ, Oστρόφσκι, Γκριμπογιέντοφ έως και Tσέχωφ. Ακόμη, έπαιζαν έργα τού αρχαίου και τού νεοελληνικού θεάτρου.

……….H μαρξιστική θεωρία όμως που διερευνούσε τις δυνατότητες αλλαγής τής κοινωνίας, επηρέασε πολλούς ποιητές και δραματουργούς. Χαρακτηριστική περίπτωση ο Γεώργιος K. Φωτιάδης (1872-1909) με την τριλογία του «Το σκότος», «Τα μισόφωτα», «Το φως» που τον κατατάσσει στους σπουδαίους τού παγκόσμιου θεάτρου. Συμβολιστής, επηρεασμένος από τους Αλεξάντρ Mπλοκ, Αντρέι Mπέλι, Bλαντιμίρ Σολοβιόφ, στοχάζεται στο είναι και στο γίγνεσθαι τής κοινωνίας.

……….Λίγα λόγια γιά το ποντιακό σοβιετικό θέατρο: Κλήθηκε να συμμετάσχει στον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό τής κοινωνίας, γιά την δημιουργία ενός νέου ανθρώπου ενταγμένου στο πλαίσιο τής προλεταριακής κουλτούρας και τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Ήταν ένα θέατρο από τον λαό γιά τον λαό, που υπηρετούσε το δόγμα «εθνικό στην μορφή και σοσιαλιστικό στο περιεχόμενο»!. Την εποχή εκείνη υπήρξε εντονότατη θεατρική κίνηση από ερασιτεχνικούς, επαγγελματικούς και κρατικούς θιάσους. Παρουσιάστηκαν επίσης έργα τού αρχαίου θεάτρου, τού νεοελληνικού αστικού θεάτρου, αλλά και ρωσικά, αρμένικα, γεωργιανά. Στους θιάσους συμμετείχαν Ρώσοι, Γεωργιανοί, Αρμένιοι σκηνοθέτες και σκηνογράφοι, ακόμη και μουσικοί. O Οδυσσέας Δημητριάδης έγραφε μουσική γιά το θέατρο. Είναι η εποχή που γράφτηκαν και πολλά έργα. Δεν ήταν λίγοι οι συγγραφείς που μετουσίωσαν την ιδεολογία σε τέχνη. Ανάμεσά τους, δύο σπουδαίοι θεατρικοί συγγραφείς και ποιητές: ο Γιώργης Αντωνίου Kοστοπράβ (Kωνσταντινίδης) και ο Θόδωρος Γρηγορίου Kανονίδης – Απόλλων.

***

Πηγή: *Δυστυχώς δεν σώζεται η αναφορά στην πηγή.

Επιμέλεια κειμένου και εικόνων: Ἑλληνικὸ Ἡμερολόγιο 

***

……….Ὁ Λάζαρος Τερζανίδης στὸν ρόλο τοῦ Τρυγαίου, ἀνεβασμένος στὸ κοπρομούμουλον (σκαθάρι) του, ἑτοιμάζεται νὰ συναντήσῃ τὸν Δία ἀγανακτισμένος ἀπὸ τὸν Πελοποννησιακό πόλεμο.

……….Ὁ Λάζαρος Τερζανίδης ἵδρυσε τὸ Κέντρο Ποντιακοῦ Θεάτρου καὶ Τεχνῶν «Νέα Ποντιακὴ Σκηνή», μὲ σκοπὸ ὅπως εἶπε κι ὁ ἴδιος «….νὰ γνωρίσῃ ὁ λαὸς μας, τὶς γενεσιουργὲς ρίζες τῆς πολιτιστικῆς του παράδοσης, μὲ ὅλες τὶς ἰδιομορφίες, [ ] γιὰ νὰ πάψῃ ἐπιτέλους νὰ εὐνουχίζεται, ν’ ἀλλοτριώνεται ἡ κοινὴ πολιτιστικὴ συνείδηση τοῦ λαοῦ μας, μὲ τὰ χαμηλῆς ἐμβέλειας καὶ δεκτικότητας ὑποπροϊόντα ποὺ κατακλύζουν τὴν χώρα μας καὶ ποὺ μόνο ἐθνικὴ ζημιὰ κάνουν.»
__________________________
Η ταυτότητα τής Οφιτικής Ποντιακής γλώσσας 
Ιστορικό διάγραμμα τής Ποντιακής γλώσσας 
Το ανθρώπινο σώμα στην Ποντιακή διάλεκτο 
Η Ποντιακή διάλεκτος στην Αρμενία 
Ποντιακά – σκοτώνετε την γλώσσα μου 
Ποντιακή διάλεκτος, η κληρονόμος τού Ομήρου 
Τροπικότητες του Ποντιακού ρήματος
_________________________