ΟΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΕΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΤΟ 1854 – Ο ΤΣΑΜΗΣ ΚΑΡΑΤΑΣΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ

,

,

Οι επαναστατικές κινήσεις στην Μακεδονία το 1854 – Ο Τσάμης Καρατάσος και το Άγιον Όρος

.

……….Ήδη από τις πρώτες δεκαετίες τού 19ου αιώνα, ο πανσλαβισμός, ως ιδεολογικό αρχικά ρεύμα, είχε ριζώσει βαθιά στην βόρεια ζώνη τής Μακεδονίας, ιδιαιτέρως στις περιοχές Σκοπίων, Αχρίδας, Βελεσών, σημαίνοντας ουσιαστικά την έναρξη τής σκληρής περιόδου των εθνικών ανταγωνισμών.Η Ρωσία, αρχικά με την αποστολή ειδικών πολιτικών πρακτόρων της, άρχισε τον προσηλυτισμό των ντόπιων σλαυόφωνων πληθυσμών, ενημερώνοντας ταυτοχρόνως την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη με την παρουσία των Σλαύων στην Βαλκανική και την δημοσίευση διαφόρων εθνολογικών χαρτών που υποδείκνυαν την πληθυσμιακή υπεροχή τού σλαβικού στοιχείου. Ένα από τα πρώτα της βήματα γιά την δημιουργία βουλγαρικού κράτους, ήταν και η γένεση ανεξάρτητης βουλγαρικής Εκκλησίας. Στόχος της ήταν η ίδρυση σλαυικής Ομοσπονδίας με επί κεφαλής την ίδια.

……….Την ώρα που η Ρωσία με τους βούλγαρους οργανωνόταν στον βόρειο μακεδονικό χώρο, ο ελληνισμός τής Μακεδονίας δεν έμεινε άπρακτος.

……….Μετά το ναυάγιο τής επαναστατικής εξεγέρσεως τού 1841 και τα αιματηρά τουρκικά αντίποινα, η ελληνική ανταρτική δράση στην Μακεδονία ανακόπηκε προσωρινά, όπως μειώθηκε και ο επαναστατικός αναβρασμός.

……….Λίγα χρόνια αργότερα, στα 1844, μνημονεύεται η παρουσία τού οπλαρχηγού Παπαγάλου, ο οποίος συμμετείχε παλαιότερα στα σώματα των Καραμήτσου και Χαρίση. Βαθμιαία παρατηρούνταν διείσδυση ελληνικών σωμάτων από την Θεσσαλία στην Μακεδονία, γεγονός, το οποίο είχε καταστήσει τις τουρκικές αρχές ιδιαίτερα επιφυλακτικές. Αλλεπάλληλες συγκρούσεις σημειώνονταν στα 1845-1850 στα ελληνοτουρκικά σύνορα.

……….Στα τέλη τής δεκαετίας ενεργοποιήθηκε και πάλι η ελληνική αντίσταση με την έναρξη τής πειρατικής δραστηριότητας στην Καβάλα εκ μέρους τού Γ. Βελέντζα. Τον Απρίλιο τού 1850, οι αδελφοί Βαρσαμή αποκεφαλίσθηκαν στην Θεσσαλονίκη. Φαίνεται ότι οι περιστάσεις υπήρξαν τόσο πιεστικές ώστε ακόμη και ο ίδιος ο μητροπολίτης υποχρεώθηκε να υπογράψει την καταδικαστική απόφαση.

……….Στις παραμονές τού Κριμαϊκού πολέμου (1853-1856), παρατηρήθηκε έντονη δραστηριοποίηση των ελληνικών επαναστατικών πυρήνων. Έτσι, τον Μάϊο τού 1852, σημειώθηκε η παρουσία Ελλήνων αντάρτες στην Κατερίνη, ενώ οι οπλαρχηγοί Βελέντζας και Καλαμάτας κατευθύνονταν στην Θεσσαλία γιά να οργανώσουν τα ελληνικά σώματα.

Δυτική Μακεδονία – Θεόδωρος Ζιάκας 

……….Με το ξέσπασμα τού επαναστατικού κινήματος στην Θεσσαλία στις αρχές τού 1854, η φλόγα επεκτάθηκε σ’ ολόκληρη την Μακεδονία. Ήδη από τον Αύγουστο τού 1853, Έλληνες αντάρτες άρχισαν να δρουν στην Δυτική Μακεδονία, ενώ οι ελληνικοί πληθυσμοί αποζητούσαν απεγνωσμένα την ένωση με το Ελληνικό Βασίλειο. Στον δυτικομακεδονικό χώρο κινήθηκε πρώτος ο Θεόδωρος Ζιάκας, ο οποίος υπήρξε απόγονος τής αρματολικής οικογένειας των Ζιακαίων.

Χαλκιδική – Άγιον Όρος και Τσάμης Καρατάσος 

……….Εκτός από την Δυτική Μακεδονία και το σώμα τού οπλαρχηγού Θεόδωρου Ζιάκα, στην Χαλκιδική και στο Άγιο Όρος, όπου η εξέγερση τού 1821 είχε αφήσει έντονα ακόμη τα ίχνη τής επαναστατικής κινητοποίησης των Ελλήνων, οι τουρκικές αρχές είχαν πάρει εγκαίρως προφυλακτικά μέτρα με την αποστολή ισχυρών ναυτικών δυνάμεων και τον διορισμό (τον Ιανουάριο του 1854) τού Γιακούμπ πασά, με σκοπό τον έλεγχο τού Αγίου Όρους. Στις 11 Φεβρουαρίου τού 1854, η κοινότητα τού Αγίου Όρους εξέδωσε εγκύκλιο, στην οποία υπογράμμιζε προς τους μοναχούς: «Πρῶτον κατὰ χρέος ἀπαραίτητον νὰ εἶσθε προσεκτικοὶ εἰς τὰς δεινᾶς ταύτας περιστάσεις ἀπὸ ἀνθρώπους ξένους, ἀγνωρίστους καὶ ὑπόπτους…καὶ ἕκαστον Μοναστήριον νὰ μὴ δέχεται ἀνθρώπους ξένους χωρὶς νὰ φέρωσιν ἀνὰ χείρας των ἀπόδειξιν τῆς Ἱερᾶς Κοινότητος, δεύτερον νὰ διατάξητε τοὺς ἀρσανάρηδες νὰ εἶναι πάντοτε ἔξυπνοι καὶ προσεκτικοὶ ἀπὸ πλοῖα ὕποπτα καὶ κλεπτικά, καὶ ἄν ἔλθη εἰς τοὺς λιμένας κανένα πλοῖον, νὰ μὴ ἀφίνωσι τοὺς ἐπιβάτας καὶ ναῦτας νὰ εὔγωσιν εἰς τὴν ξηράν, ἐὰν δὲν ἐμφανίσωσι πρῶτον τὰ διαβατήριά των εἰς τὸν ὑγειονόμον καὶ τὸν Μουδήρην…».

……….Ανάλογες επιστολές στάλθηκαν στους Αγιορείτες και εκ μέρους τού Πατριάρχη, αλλά και από την πλευρά των εκπροσώπων των Μεγάλων Δυνάμεων, τής Γαλλίας και τής Αγγλίας, οι οποίοι προσπαθούσαν να τους καθησυχάσουν και ν’ αναστείλουν οποιαδήποτε ελληνική επαναστατική ενέργεια.

……….Ωστόσο, μέσα στο Άγιο Όρος, τα πνεύματα ήταν οξυμμένα καθώς Έλληνες και Ρώσοι πράκτορες, αλλά και ο Έλληνας πρόξενος τής Θεσσαλονίκης Κ. Ράμφος και ο πρόξενος τής Ρωσίας Α. Μουστοξύδης, προσπαθούσαν να εμφυσήσουν επαναστατική ορμή στους μοναχούς, ενώ ελάχιστοι απ’ αυτούς είχαν πληροφορηθεί γιά τον επικείμενο ερχομό τού συνταγματάρχη Τσάμη Καρατάσου στην Χαλκιδική.

……….Οι τουρκικές αρχές τής Θεσσαλονίκης, υποπτευόμενες ενδεχόμενες ανατρεπτικές ενέργειες εκ μέρους των Ελλήνων, έστειλαν στις αρχές Μαρτίου στην Κασσάνδρα 500 άτακτους τούρκους. Καθώς λοιπόν ετοιμάζονταν να εισβάλλουν τα ελληνικά σώματα στην Θεσσαλία, ο Καρατάσος άλλοτε υπασπιστής τού Όθωνα, κατευθύνθηκε στην Εύβοια και έπειτα στην Σκιάθο και στην Σκόπελο, όπου επρόκειτο να αναδιοργανώσει τον στόλο του, για ν’ αναλάβει ένοπλη δραστηριότητα στην Χαλκιδική.

……….Οι επαναστατικές ενέργειες των υπόδουλων Ελλήνων δεν άργησαν να γίνουν αντιληπτές και στους διπλωματικούς εκπροσώπους τής Αγγλίας, καθώς οι τούρκοι προωθούσαν βαθμιαία κατασκόπους στο Άγιο Όρος γιά να ελέγχουν την κατάσταση. Οι Αγιορείτες μοναχοί έσπευδαν σε κάθε περίσταση να διαβεβαιώνουν την Πύλη και τον σουλτάνο γιά την φιλειρηνική στάση τους, προς αποφυγή επιβολής βίαιων αντιποίνων.

……….Αλλά οι νικηφόρες στρατιωτικές επιχειρήσεις των Ρώσων κατά τον Κριμαϊκό πόλεμο είχαν ευνοϊκό αντίκτυπο στο Άγιο Όρος και αρκετοί υπήρξαν εκείνοι οι μοναχοί, οι οποίοι έλπιζαν στην μελλοντική αποκατάσταση των σκλαβωμένων Ελλήνων. Τρεις μόνο μοναχοί τού Αγίου Όρους γνώριζαν γιά τον ερχομό τού Τσάμη Καρατάσου και σύντομα άρχισαν να παίρνουν προληπτικά μέτρα υπό την αυστηρή επαγρύπνηση των τουρκικών αρχών. Στις αρχές Απριλίου τού 1854, παρατηρήθηκαν ορισμένες επαναστατικές ενέργειες με την εμφάνιση σποραδικών πλοίων με Έλληνες αντάρτες. Στο μεταξύ ο Καρατάσος, ο οποίος βρισκόταν στις Βόρειες Σποράδες καταρτίζοντας σώμα ενόπλων από 500 άνδρες, αποβιβάσθηκε στις 6 Απριλίου 1854 στον όρμο τού Καλαμιτσίου. Εκεί πληροφορήθηκε την παρουσία ισχυρού τουρκικού σώματος στην Συκιά. Τότε προχώρησε σε αιφνιδιαστική επίθεση πετυχαίνοντας την εξουδετέρωσή του. Στις 7 Απριλίου 1854, ύστερα από τις αρχικές του επιτυχίες, ο Τσάμης Καρατάσος απευθύνθηκε προς τους Αγιορείτες μοναχούς ζητώντας να δραστηριοποιηθούν μαζί του εκστρατεύοντας στον Πολύγυρο, ενώ συγχρόνως ενημέρωσε και τον παλαίμαχο αγωνιστή τού 1821, Στέργιο Χάϊτα, τον οποίο παρακάλεσε να έλθει μαζί του με τους άνδρες του. Η πορεία τού Καρατάσου και των ανδρών του από τα διάφορα χωριά και κωμοπόλεις πραγματοποιήθηκε μέσα σε παραλήρημα ενθουσιασμού εκ μέρους τού ιθαγενούς ελληνικού πληθυσμού.

……….Πρώτα ήλθαν στον Παρθενώνα και από εκεί στην Νικήτη, όπου τους επιφυλάχθηκε θερμή υποδοχή. Και στον Άγιο Νικόλαο όλοι μαζί γιόρτασαν την Ανάσταση. Την ίδια μέρα όμως πληροφορήθηκαν την θλιβερή είδηση τού βομβαρδισμού των ελληνικών πλοίων από το γαλλικό πολεμικό πλοίο «Ο Ήρωας» στον Σιγγιτικό κόλπο.

……….Η είδηση τής αποβάσεως τού Καρατάσου προκάλεσε εύλογο πανικό στις τουρκικές αρχές τής Θεσσαλονίκης, οι οποίες είχαν επικαλεσθεί στο μεταξύ την μεσολάβηση τού Γάλλου διπλωματικού εκπροσώπου.

Ο βομβαρδισμός ελληνικών πλοίων από γαλλικό πολεμικό 

……….Ο Γάλλος πρόξενος τής Θεσσαλονίκης Λουί ντε Μορνάρ, πιεζόμενος από τις τουρκικές αρχές  ανέλαβε μεσολαβητικό ρόλο γιά ν’ ανακόψει την επαναστατική κινητοποίηση των Ελλήνων ανταρτών. Έστειλε το γαλλικό πολεμικό πλοίο «ο Ήρωας» με κυβερνήτη τον Le Bágue στον Σιγγιτικό κόλπο με σκοπό τον βομβαρδισμό των ελληνικών πλοίων. Στις 12/24 Απριλίου 1854 ο κυβερνήτης Le Bágue, αφού προηγουμένως χαρακτήρισε τις επαναστατικές ενέργειες ως πειρατικές, όρισε στους Έλληνες αγωνιστές προθεσμία μιάς ώρας. Ύστερα από την παρέλευσή της και την μη αποχώρηση των Ελλήνων, βομβάρδισε τον ελληνικό στόλο προκαλώντας του σοβαρές απώλειες.

……….«Ἡ εἴδησις ὅτι γαλλικὸν πολεμικὸν [ ] ἐβύθισεν εἰς τὸν λιμένα τοῦ Ἁγίου Νικολάου τὴν γολέτταν τοῦ ἐκ Γλώσσης Σκοπέλου καπετὰν Βαρσαμῆ, ἦτις περιεῖχε τὰ πολεμοφόδια τῶν ἐπαναστατῶν [ ] ἐμείωσε τὸν ἐθνουσιασμὸν τῶν ἐκδηλώσεων (τῶν ἐν Ἁγίῳ Νικολάῳ), οἴτινες, οὐδέποτε ἤλπιζον νὰ καταπατῇ τὴν ἐλευθερίαν αὐτῶν, ὑποστηρίζον τὸν βάρβαρον μουσουλμάνον, ἔθνος χριστιανικὸν καὶ φιλελεύθερον».[!..]

……….Το γεγονός τού κανονιοβολισμού των ελληνικών πλοίων, η απώλεια τής γολέττας τού καπετάν Βαρσαμή, όπου ήταν φορτωμένα τα πολεμοφόδια των Ελλήνων επαναστατών, δημιούργησε αρνητικό κλίμα στο ηθικό των Ελλήνων επαναστατών.

……….Οι πολυάριθμες διαδόσεις που κυκλοφορούσαν στο Άγιο Όρος από την εμφάνιση τού Τσάμη Καρατάσου, είχαν προκαλέσει έκρυθμη κατάσταση και δημιουργήσει ταυτοχρόνως ατμόσφαιρα ενθουσιασμού. Αλλά ο Καρατάσος δεν έσπευσε να επωφεληθεί από τις αρχικές επιτυχίες του, όπως και από την απουσία ενός καλά οργανωμένου τουρκικού στρατού. Έτσι αντί να κατευθυνθεί προς την Θεσσαλονίκη, όπως αρχικά υπολόγιζε, έμεινε μία ολόκληρη εβδομάδα στην Σιθωνία. Ενώ από το Μεγάλο Σάββατο είχε πληροφορηθεί την παρουσία τούρκων στην Ορμύλια, εκείνος περίμενε να έλθουν στον Άγιο Νικόλαο. Σφάλμα τακτικής διέπραξε ο Καρατάσος όταν απέφυγε να σπεύσει στον Πολύγυρο, διαμηνύοντας στους κατοίκους του να προετοιμάσουν τα απαραίτητα καταλύματα και ανάλογη τροφή γιά το σώμα του. Η αργοπορία του αυτή τού στοίχισε την βαθμιαία απογοήτευση των Πολυγυρινών, ιδιαίτερα μετά την είδηση τής καταστροφής τού ελληνικού στόλου.

……….Ο Καρατάσος έστειλε στον Πολύγυρο (στις 13 Απριλίου) τον Αθ. Βλαχομιχάλη και τον καπετάν Γιώργη στον δρόμο Ορμύλιας –  Γερακινής – Αγ. Μάμαντα. Ο Βλαχομιχάλης ενώθηκε με τους κατοίκους τού Πολυγύρου και αιφνιδίασε στις 14/26 Απριλίου τις τουρκικές δυνάμεις στο ύψωμα «Καβρόλακας» προς την Γαλάτιστα. Την ίδια μέρα, τουρκικό σώμα δέχθηκε επίθεση από τον Καρατάσο στην Ορμύλια. Η αδυναμία καταλήψεως τής Ορμύλιας είχε δυσμενή αντίκτυπο στην εξέλιξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων.

Η προσπάθεια τής ιερής κοινότητας τού Αγίου Όρους να διαχειριστεί την κατάσταση

……….Η αιφνίδια μεταστροφή τής καταστάσεως προκάλεσε μεγάλη αναταραχή στους κόλπους τής ιερής κοινότητας. Οι Αγιορείτες μοναχοί δίσταζαν ν’ ανταποκριθούν στα πολυάριθμα και πιεστικά αιτήματα τού Καρατάσου γιά συμμετοχή στην επαναστατική εγρήγορση. Και στις 15 Απριλίου 1854 έστειλαν την παρακάτω επιστολή προς αυτόν: «…δὲν δυνάμεθα νὰ συμμορφωθοῦμε μὲ τὰ γραφόμενά σας, καθότι τὰ τοιαῦτα κατὰ τοὺς θείους καὶ ἱεροὺς νόμους εἶναι ἀνοίκεια τοῦ μοναχικοῦ ἐπαγγέλματος [ ] τὸ χρέος ἡμῶν δὲν μᾶς ὑπαγορεύει ἄλλο τι, εἰμή νὰ εὐχώμεθα ὑπὲρ εἰρήνης τοῦ κόσμου, δι’ ὅ καὶ παρακαλοῦμεν θερμῶς νὰ μὴ βαρυθυμήσετε ἐναντίον μας…».

……….Φαίνεται ότι η επιστολή αυτή, όχι μόνο απογοήτευσε τον Καρατάσο, αλλά προκάλεσε και την έντονη αγανάκτησή του, αν κρίνει κανείς από την απάντησή του: «Ἐπαναλαμβάνω δὲ καὶ διὰ τοῦ παρόντος μου, νὰ σᾶς παρατηρήσῳ, ὅτι, ἐάν ἐγκαταλείψετε τὴν πατρίδα ἀβοήθητον κατὰ τὸν ἀρξάμενον ἱερὸν ἀγῶνα, θέλητε εἶσθε οἱ παραίτιοι, ὄχι μόνο τῆς καταστροφῆς τῆς Πατρίδος, ἀλλὰ καὶ τῆς καταστροφῆς τῆς Θρησκείας. [ ] Ἐὰν ἐντὸς τριῶν ἡμερῶν ἀπὸ σήμερον, δὲν ἔλθωσιν ἀπὸ τὸ Ἅγιον Ὄρος 1.000 τουλάχιστον ὁπλισμένοι, ἀφήνω τὸν μέγα Θεὸν νὰ κρίνῃ ὑμᾶς ἐν τῇ δικαιοσύνῃ αὐτοῦ διὰ τὴν ἀδιαφορίαν σας».

……….Και ενώ ο Καρατάσος κυριολεκτικά ικέτευε την συμπαράσταση των Αγιορειτών, οι τουρκικές δυνάμεις ενισχύονταν βαθμιαία. Στις 17 Απριλίου 1854, τουρκικό σώμα από 300 ατάκτους αιφνιδιάστηκε από τον καπετάν Γιώργη και είχε μεγάλες απώλειες στην θέση «Πσεκούδια» ανάμεσα στον Άγιο Μάμαντα και στην Ορμύλια. Στις 21 Απριλίου/ 3 Μαΐου όμως, περίπου δύο χιλιάδες άτακτοι τούρκοι είχαν οχυρωθεί στα βορειοδυτικά μέρη γύρω από το Βατοπεδινό μετόχι τής Ορμύλιας, και χίλιοι είχαν τοποθετηθεί ανατολικά απ’ αυτό. Επί κεφαλής των ισχυρών αυτών τουρκικών δυνάμεων υπήρξε ο σερασκέρης Χατζή Ταΐρ μπέης.

……….Στο μεταξύ ο Καρατάσος είχε ήδη στείλει τον λοχαγό Μανώλη Βερράκα στην Ιερισσό και στα Μαντεμοχώρια, γιά να συγκεντρώσει νέες ενισχύσεις και να προελάσει προς την Ρεντίνα και την Γαλάτιστα. Ο ίδιος όμως υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει το Βατοπεδινό μετόχι και ν’ αποσυρθεί στα υψώματα προς το μέρος τού Αγίου Νικολάου, όπου έφτασαν και άλλοι συμπολεμιστές του από τον Πολύγυρο, οι οποίοι είχαν συγκρουσθεί με επιτυχία με τους τούρκους στο χωριό Βραστά.

Η σφαγή των προκρίτων τού Πολυγύρου και το τουρκικό κύμα τρομοκρατίας 

……….Η θέση των κατοίκων τού Πολυγύρου υπήρξε πλέον επισφαλής. Οι ανυπεράσπιστοι κάτοικοί του που βρίσκονταν τώρα στο έλεος τού τούρκου κατακτητή, έστειλαν στις 20 Απριλίου/ 2 Μαΐου 1854 αντιπροσωπεία από 30 Έλληνες προκρίτους, γιά να υποδεχθούν τους τούρκους στρατιώτες και τους αρχηγούς τους, Χασάν αγά και Μαχμούτ μπέη, παρακαλώντας τους να σεβαστούν την πόλη τους. Ωστόσο οι διαθέσεις των τούρκων υπήρξαν πολύ διαφορετικές από αυτές που περίμεναν οι Έλληνες πρόκριτοι. Από την αρχή τής εξεγέρσεως στην Χαλκιδική, οι τουρκικές δυνάμεις είχαν δημιουργήσει κλίμα πανικού και τρόμου σε κάθε μακεδονική πόλη απειλώντας σκληρά αντίποινα και αιματοχυσία σε όσους αντιστέκονταν. Έτσι και στην Θεσσαλονίκη, παρά τις αλλεπάλληλες επικλήσεις των Ελλήνων προκρίτων γιά την μεσολάβηση των Ευρωπαίων προξένων, το φανατισμένο μουσουλμανικό στοιχείο αποτελούσε μόνιμη απειλή γιά τους χριστιανούς τής πόλεως, ενώ οι Έλληνες υπήκοοι είχα διαταχθεί να εγκαταλείψουν την υπό τουρκική κατοχή Μακεδονία μέσα σε χρονικό διάστημα 15 ημερών.

……….Στον Πολύγυρο όμως, η στάση των τουρκικών αρχών ξεπέρασε κάθε προηγούμενο και κατέληξε στην σφαγή των Ελλήνων προκρίτων. Οι 27 Έλληνες που έχασαν την ζωή τους ονομάζονταν: Β. Τσίγκας, Ν.Κολοβόντας, Π. Οπλαρχηγός, Β. Τσιόλας, Ι. Γαλανός, Μιχ. Χατζής, Ν. Παπαλεωνίδας, Δ. Μπανάβας, Μιχ. Μαρέτης, Κ. Νέστος, Ν. Γαλανός, Δ. Δασούτης, Ν. Αγιομαμίτης, Κ. Καρίτης, Ν. Κούτλος, Δ. Μπαντές, Ν. Κατσίκας, Μιχ. Συκιώτης, Θ. Θεοδοσούδης, Ι. Κουρούς, Δ. Σουληνάρης, Αθ. Τάσιος, Π. Κουτσουμπός, Ι. Καθλής, Αγ. Μουχτσής, Δ. Μπαντές, Γιαννάκης Παπαγεωργάκης ή Αικατερινάρης.

……….Το φοβερό νέο τής σφαγής των Ελλήνων κατοίκων τού Πολυγύρου διαδόθηκε σ’ ολόκληρο τον μακεδονικό χώρο και προκάλεσε παντού πανικό και αγανάκτηση στο χριστιανικό στοιχείο. Οι υπόλοιποι κάτοικοι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους κατατρομαγμένοι, και ζήτησαν να βρουν καταφύγιο αλλού. Τουρκικές θηριωδίες διαδραματίζονταν παράλληλα στον Άγιο Νικόλαο στην Νικήτη, στον Παρθενώνα, στην Συκιά και σε διάφορα μετόχια τού Αγίου Όρους, ενέργειες οι οποίες προκάλεσαν αλγεινή εντύπωση και την καταδίκη τους εκ μέρους των Ευρωπαίων διπλωματικών εκπροσώπων…

……….Παρ’ όλ’ αυτά ο τούρκος σερασκέρης ήταν αποφασισμένος να εξοντώσει τον Καρατάσο και να εξαλείψει κάθε επαναστατική εστία. Γι’ αυτό και ζήτησε από τους Αγιορείτες μοναχούς να τού δώσουν την άδεια να διεισδύσει με τον στρατό του στην περιοχή τους, αλλά εκείνοι τού δήλωσαν ότι παρέμεναν πιστοί υπήκοοι τού σουλτάνου και ότι δεν δικαιολογούνταν η βία μέσα στο Άγιο Όρος. Ο αντίκτυπος όμως από την σφαγή των Ελλήνων προκρίτων τού Πολυγύρου υπήρξε τεράστιος, γεγονός που ανάγκασε τον σερασκέρη, ύστερα και από πιέσεις των προξένων Γαλλίας και Αγγλίας, να διατάξει την αναδίπλωση των τουρκικών δυνάμεων και την επιστροφή τους στην Θεσσαλονίκη. Ο Γάλλος πρόξενος τής Θεσσαλονίκης επέμεινε στην εκτέλεση των πρωταίτιων τής σφαγής, τού Χασάν αγά και τού Μαχμούτ μπέη, όμως ο τούρκος πασάς ελάφρυνε την θέση τους και συνέβαλε στην οριστική αθώωσή τους.

Η συνέχιση τής συνδρομής τού Αγίου Όρους στον επαναστατικό αγώνα

……….Στο μεταξύ ο Καρατάσος αφού έφυγε από το Βατοπεδινό μετόχι στην Ορμύλια, ήλθε στο Χιλανδρινό μετόχι Κουμίτσα. Στις 22 Απριλίου 1854, ο Καρατάσος διείσδυσε στο Άγιο Όρος, όπου προμηθεύθηκε τρόφιμα από τους Χιλανδρινούς. Έστειλε τότε πάλι προς τους μοναχούς τον αξιωματικό του, Ιωάννη Στυλούδη, αποβλέποντας σε φιλική προσέγγιση και επίλυση διαφορών. Ύστερα από λίγες μέρες πραγματοποιήθηκε στις Καρυές συνάντηση τού Καρατάσου με τους αντιπροσώπους των μοναστηριών. Γιά την έκβαση τής συναντήσεως αυτής έγραψε στις 26 Απριλίου ο Βατοπεδινός αντιπρόσωπος Δανιήλ. ‘’Τοῦ καπετὰν Τζάμη τὸ ποθούμενον θέλημα ἔγινε [ ] Ἐπῆρε ὅλους τοὺς κοσμικούς, ἔως διακοσίους ἀνθρώπους, ἐκ προαιρέσεως, ὠσαύτως καὶ ὅλον τὸ μολύβι, ὅπου ηὕρεν εἰς τὸ μπεϊλίκι, ὀκάδες 300. Ἐδώσαμεν ὁλότροχα 1000. Ἄν περάσουν καὶ ζητήσουν κουμπάνια, δώσατε, καθὼς καὶ ἄλλοι ἔδωσαν, ἔξω τοῦ Μοναστηρίου’’.

……….Η πρόθυμη συμπαράσταση των Αγιορειτών μοναχών στον Καρατάσο ερμηνεύεται από την δυσάρεστη θέση στην οποία είχαν περιέλθει, ύστερα από τα αλλεπάλληλα και πιεστικά αιτήματά του, αλλά και από την απειλή τής ένοπλης παρουσίας του. Η ανταπόκρισή τους στις απαιτήσεις των επαναστατών απάλλαξε πολύ πρόσκαιρα τους Αγιορείτες από την παρουσία τού Καρατάσου, ενώ ταυτοχρόνως, με τις συνεχείς δηλώσεις τους γιά υποταγή και αφοσίωση στον σουλτάνο, απομάκρυναν κάθε πιθανότητα τουρκικής εισβολής.

……….Ενώ βρισκόταν όμως στην Κουμίτσα ο Καρατάσος, δεν σταμάτησε να αλληλογραφεί με τους μοναχούς και να ζητά νέα όπλα και πολεμοφόδια. Παραπονιόταν μάλιστα ότι δεν είχαν κρατήσει την υπόσχεσή τους και δεν τον είχαν συνδράμει αποτελεσματικά στις προσπάθειές του. Στις 3 Μαΐου 1854 σημειώνεται γιά δεύτερη φορά η παρουσία τού Καρατάσου στις Καρυές. Την φορά αυτή ζήτησε από την ιερή κοινότητα να τού παραδώσει τον καϊμακάμη, τον υγειονόμο και τους λιγοστούς τούρκους τού Άθω, αίτηση, η οποία δεν έγινε φυσικά δεκτή εκ μέρους των μοναχών, που συμφώνησαν όμως να τοποθετηθεί φρουρά από άνδρες τού Καρατάσου (στις Καρυές) με επί κεφαλής τον καπετάν Χαρίση.

……….Ο Καρατάσος, αφού δέχθηκε και πάλι σημαντικές ενισχύσεις από τους μοναχούς (σε έμψυχο και άψυχο υλικό), επέστρεψε στην συνέχεια στην Κουμίτσα. Στις 11 Μαΐου 1854, ο σερασκέρης Χατζή Ταΐρ μπέης αναχώρησε με στρατιωτικές ενισχύσεις από την Θεσσαλονίκη με το τουρκικό ατμοκίνητο ‘’Περσούδ’’ γιά τα παράλια τής Χαλκιδικής. Στόχος τού ταξειδιού του υπήρξε η διερεύνηση τής συμπεριφοράς των Αγιορειτών μοναχών απέναντι στους επαναστάτες και η ενδεχόμενη συμμετοχή τους σε επαναστατικές ενέργειες. Με καθαρά απολογητική διάθεση οι μοναχοί έσπευσαν στις 14 Μαΐου να ενημερώσουν με κάθε λεπτομέρεια τον τούρκο σερασκέρη γιά τις ενέργειες των επαναστατών και να επαναλάβουν την αφοσίωσή τους προς τον σουλτάνο στοχεύοντας μ’ αυτόν τον τρόπο να παρεμποδίσουν με κάθε θυσία τουρκική επίθεση στο Άγιο Όρος.

Η τελική σύγκρουση και η αποχώρηση τού Καρατάσου

……….Στις 16/28 Μαΐου 1854  διαδραματίσθηκε η τελική σύγκρουση στην Κουμίτσα ανάμεσα στους 600-700 επαναστάτες με επί κεφαλής τον Καρατάσο, και τις τουρκικές δυνάμεις, που ανέρχονταν περίπου σε 4.000 στρατιώτες. Ο Καρατάσος αντιμετώπισε με γενναιότητα τον τουρκικό στρατό, αλλά μετά την εξάντληση των πολεμοφοδίων του και αφού είχε ήδη υποστεί σημαντικές απώλειες, αναγκάσθηκε να υποχωρήσει στην Μεγάλη Βίγλα τού Αγίου Όρους. Οι ειδήσεις τής Κουμίτσας κατατάραξαν τους Έλληνες μοναχούς και προκάλεσαν έντονη αναταραχή. Οι πολεμιστές τού Καρατάσου δέχθηκαν την περίθαλψη των μοναχών, οι οποίοι αναλογίζονταν με δέος ενδεχόμενη τουρκική εισβολή. Τελικά οι Αγιορείτες υποχρεώθηκαν να καλέσουν τον τουρκικό στρατό, αφού πρώτα κωλυσιέργησαν κερδίζοντας πολύτιμο χρόνο σε διαπραγματεύσεις, μέχρι την οριστική απομάκρυνση τού Τσάμη Καρατάσου και των ανδρών του.

……….Οι νέες πολιτικές μεταβολές που διαδραματίσθηκαν στην Αθήνα, δηλαδή ο σχηματισμός τού ‘’Υπουργείου Κατοχής’’, καθώς και η ανάκληση όλων των Ελλήνων επαναστατών, όπως και η αμνηστία που τους χορηγήθηκε από τις τουρκικές αρχές, αποσόβησαν μιά νέα αιματοχυσία στον μακεδονικό χώρο. Το γαλλικό πολεμικό ‘’Σόλων’’ με κυβερνήτη τον βαρώνο Ρουσσέν περιπλέοντας τον Άθω, αναζήτησε τον Καρατάσο. Στις 29 Μαΐου 1854, ο Καρατάσος συμφώνησε με τον Ρουσσέν να μεταφερθούν, αυτός και οι άνδρες του, στο γαλλικό πολεμικό πλοίο και να κατευθυνθούν στην Χαλκίδα καθώς ο Χατζή Ταΐρ εγκατέλειπε με τον στρατό του το Άγιο Όρος. Ο τούρκος πασάς τής Θεσσαλονίκης και άλλοι απεσταλμένοι τής Πύλης, ζήτησαν να επιβιβασθεί στο ‘’Σόλων’’ και ένας τούρκος υπάλληλος, αλλά ο πλοίαρχος Ρουσσέν αρνήθηκε, υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία είχε κλειστεί από κοινού ανάμεσα στον Καρατάσο και τον ίδιο χωρίς την συμμετοχή των τούρκων. Παρ’ όλ’ αυτά, ο Γάλλος πρόξενος τής Θεσσαλονίκης δεν επέτρεψε να φύγουν μαζί με τον Καρατάσο και το σώμα του, και, οι Μακεδόνες πολεμιστές. Αλλά ο Άγγλος συνάδελφός του Κάρολος Μπλάντ έκανε ό,τι μπορούσε γιά να διαφυλάξει την σωματική ακεραιότητα των υπόδουλων χριστιανών.

……….Η προσωπικότητα τού Τσάμη Καρατάσου σφράγισε αναμφισβήτητα στην έκβαση τού επαναστατικού κινήματος στην Μακεδονία στα 1854. Ακόμη και αργότερα, μετά την αποτυχία τού κινήματός του, στα 1860, ο Καρατάσος σχεδίαζε να οργανώσει νέο κίνημα με επίκεντρο την Θεσσαλονίκη, αλλά την ίδια χρονιά άφηνε την τελευταία του πνοή στο Βελιγράδι.

***
Πηγή: ‘’Ιστορία τού Βόρειου Ελληνισμού –  Μακεδονία’’. Κωνσταντίνου Α. Βακαλόπουλου. Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη Α.Ε.
Επιμέλεια κειμένου και σύνθεση εικόνας: Ἑλληνικὸ Ἡμερολόγιο
Πηγή εικόνας των Μονών Βατοπεδίου και Ιβήρων στα 1881
Copyright (©) «Ἑλληνικὸ Ἡμερολόγιο»