ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ( 1821 – 1936 )

.

Ἡ ὁρκωμοσία τῆς κυβερνήσεως Κ. Δεμερτζῆ καὶ ὁ λόγος τοῦ Θρόνου ἀπὸ τὸν Γεῶργιο Β΄.
Ἡ ὁρκωμοσία τῆς κυβερνήσεως Κ. Δεμερτζῆ καὶ ὁ λόγος τοῦ Θρόνου ἀπὸ τὸν Γεώργιο Β΄.

.

Α. ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΕΛΑΤΕΙΑΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ( 1821 – 1843 )

.1. Πελατειακὰ δίκτυα ἐπὶ τουρκοκρατίας

.

……….Κατὰ τὴν προεπαναστατικὴ περίοδο, γιὰ ἀντικειμενικοὺς λόγους, οἱ Ἕλληνες δὲν εἶχαν τὴν δυνατότητα νὰ συγκροτήσουν πολιτικὰ κόμματα. Ὑπῆρχε ὅμως μία ἄλλη μορφὴ ὑποστήριξης τῶν συμφερόντων τους, τὰ πελατειακὰ δίκτυα 1 , στὴν ὀργάνωση τῶν ὁποίων ὁδήγησαν οἱ ἑξῆς λόγοι :

  • Øὁ ἀνταγωνισμὸς μεταξύ προσώπων γιὰ τὴν κατάληψη θέσεων ἐξουσίας,
  • Øἡ ἐλλιπὴς παροχή προστασίας ἀπὸ μέρους τῆς ὀθωμανικῆς διοίκησης πρὸς τοὺς ὑπηκόους της σὲ περιπτώσεις αὐθαιρεσιῶν,
  • Øἡ ἀπουσία συστήματος κοινωνικῆς προνοίας, πρᾶγμα ποὺ δημιουργοῦσε διαρκὴ αἴσθηση ἀβεβαιότητος στοὺς ἀνθρώπους.

……….Οἱ παραπάνω λόγοι ὁδηγοῦσαν τοὺς ὑπηκόους νὰ καταφεύγουν σὲ μὴ κρατικοὺς φορεῖς, οἱ ὁποῖοι θὰ τοὺς παρεῖχαν τὴν στοιχειώδη ἀσφάλεια.

……….Ὁ πρῶτος φορέας ἦταν ἡ εὐρύτερη οἰκογένεια.  Κάθε οἰκογένεια συνδεόταν ὀριζόντια μὲ ἄλλες οἰκογένειες καὶ κάθετα μὲ πάτρωνες – προστάτες καὶ τὶς οἰκογένειές τους, ποὺ εἶχαν ὑψηλότερη κοινωνικὴ θέση. Στὴν Πελοπόνησσο, γιὰ παράδειγμα, κατὰ τὴν περίοδο 1715-1821, ἀναπτύχθηκαν δύο μεγάλα δίκτυα πατρωνίας, στὴν κορυφὴ τῶν ὁποίων βρίσκονταν οἰκογένειες προκρίτων. Ἀνάμεσα σ’ αὐτὲς ἐπικρατοῦσε ἔντονος ἀνταγωνισμὸς γιὰ τὴν ἄσκηση ἐπιρροῆς σὲ ὅλα τὰ ἐπίπεδα τῆς δημοσίας ζωῆς καὶ γιὰ τὴν κατάληψη τῶν δημοσίων θέσεων.

……….Στὴ Στερεᾶ Ἑλλάδα φορεῖς τῆς πατρωνίας ἦταν μεγαλοαρματολοί. Στὰ νησιᾶ ἐξάλλου, στὴν ἡγεσία τῶν δικτύων πατρωνίας βρίσκονταν οἱ οἰκογένειες τῶν μεγάλων πλοιοκτητῶν.

…………Τὰ κατοπινὰ κόμματα 2 δὲν ἀποτελοῦν ἁπλὴ μετεξέλιξη τῶν δικτύων πατρωνίας.

…………Ἐπὶ τουρκοκρατίας τὸ πολιτικὸ πλαίσιο ἦταν δεδομένο καὶ ἀναμφισβήτητο : ἡ ὀθωμανικὴ κυριαρχία.

……….Τὰ ζητήματα στὰ ὁποῖα μποροῦσαν νὰ ἐκφραστοῦν διαφωνίες καὶ διαφορετικὲς ἀπόψεις ἦταν εἴτε ἡ διεκδίκησις δημοσίων ἀξιωμάτων, εἴτε ἡ ἀντιμετώπισις μικροπροβλημάτων τῆς καθημερινῆς ζωῆς, περισσότερο «τεχνικῆς» ὑφῆς, ὅπως π.χ. ζητήματα δημοσίων ἔργων. Οἱ φορεῖς τῆς πατρωνίας δὲν εἶχαν λόγο σὲ ζητήματα ποὺ ἄπτονταν τῆς νομοθεσίας ἤ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς καὶ ἐπομένως τὰ δίκτυα πατρωνίας δὲν διαμόρφωναν διαφορετικὲς πολιτικὲς ἀπόψεις 3 .

……….Γενικότερα, τὰ δίκτυα πατρωνίας δὲν λειτουργοῦσαν κάτω ἀπὸ τοὺς ἴδιους ὅρους καὶ δὲν ἀνταποκρίνονταν στὶς ἴδιες ἀνάγκες μὲ τὰ κατοπινὰ κόμματα.

***

1 Ἡ σχέση πελατείας εἶναι μία σχέση ἐκουσίας διπολικῆς ἀνταλλαγῆς ἀνάμεσα σὲ κοινωνικοὺς φορεῖς ἄνισης κοινωνικῆς καὶ οἰκονομικῆς ἰσχύος, ποὺ στηρίζεται στὴν ἀμοιβαία ἀνάληψη ὑποχρεώσεων παροχῆς ὁρισμένων διαφορετικῶν ὑπηρεσιῶν, χωρὶς τὸ πλέγμα αὐτὸ τῶν ὑποχρεώσεων νὰ ἐντάσσεται σ’ ἕνα δεδομένο ἔννομο ἤ ὁπωσδήποτε θεσμοποιημένο σύστημα ἀξιολογικῶν κανόνων συμπεριφορᾶς καὶ ἀντίστοιχων κυρώσεων.

(Κοινωνικὲς καὶ πολιτικὲς δυνάμεις στὴν Ἑλλάδα. Ἀθήνα 1977, σ.76.)

2 Κόμμα: Ἕνωση πολιτῶν, οἱ ὁποῖοι ἔχουν συσσωματωθεῖ λόγῳ κοινῶν πολιτικῶν ἀπόψεων, συμφερόντων καὶ στόχων, ὥστε νὰ κατακτήσουν μέσῳ τῆς κατοχῆς πολιτικῶν ἡγετικῶν θέσεων τόση ἐξουσία μέσα σὲ ἕνα κράτος, ὥστε νὰ μποροῦν νὰ πραγματοποιήσουν τοὺς πολιτικοὺς τους σκοπούς.  (Reinhart Beck: Sachworterbuch der Politik.  Στουτγάρδη 1986.)

3 Ἡ πολιτικὴ ἀποτελοῦσε κοντὰ στὰ ἄλλα, καὶ σημαντικὴ οἰκονομικὴ δραστηριότητα: ἦταν δηλαδή τρόπος βιοπορισμοῦ ποὺ τὸν ἐπιδίωκαν καὶ τὸν ἐξασφάλιζαν ἀπὸ ποικίλες, κάποτε καὶ ἀνορθόδοξες πηγές.

……….Ἡ πεποίθησις ὅτι ἡ κατάκτησις μίας θέσεως ἔδινε τὴν δυνατότητα στὸν κάτοχό της νὰ προάγῃ, περισσότερο καὶ ἀπὸ τὸ γενικὸ καλό, τὰ προσωπικὰ του συμφέροντα μεταφέρθηκε καὶ διατηρήθηκε στὸν κρατικὸ μηχανισμό, ὅταν μὲ τὴν ἐπιτυχία τῆς Ἐπαναστάσεως τὸ ἴδιο τὸ κράτος ἔγινε ἀντικείμενο «ἀνταγωνισμοῦ» μεταξὺ τῶν Ἑλλήνων.

……….Ἡ νομιμοφροσύνη ἀπέναντι στὴν οἰκογένεια, ποὺ ὡς ὀμάδα κοινωνικὴ εἶχε ἀποκτήσει προτεραιότητα ἀπέναντι στὸ ἔθνος, τὸ προσωπικὸ συμφέρον, ἐπίσης ἔκαναν τὸ ἄτομο νὰ ἀποβλέπῃ συχνὰ στὴν ἐκμετάλλευση τῆς κρατικῆς μηχανῆς πρὸς ὅφελος τῶν συγγενῶν καὶ τῶν φίλων του, σὲ βάρος τῶν ἀντιπάλων του.

(Ἰωάννης Πετρόπουλος-Αἰκατερίνη Κουμαριανοῦ : IEE ΙΓ, σ.27.)

***

2. Ἡ διαμόρφωσις νέων δεδομένων κατὰ τὴν Ἐπανάσταση

……….Ὅσο οἱ Ἕλληνες ἦταν ὑπόδουλοι, σὲ γενικὲς γραμμὲς τηροῦσαν κοινὴ στάσι ἀπέναντι στὸν κατακτητή.Ὅταν ἄρχισε ἡ ἐκδίωξις τῶν τούρκων, ἄρχισαν οἱ συγκρούσεις μεταξὺ τῶν μέχρι τότε ὁμονοούντων. Τὸ βασικότερο ζήτημα ἀφοροῦσε τὸ ποιὸς καὶ πῶς θὰ διαχειριζόταν τὴν ἐξουσία. Μία σειρὰ γεγονότων, ποὺ σχετίζονταν μὲ τὴν διαμόρφωση διαφορετικῶν ἀπόψεων γιὰ τὸ ζήτημα αὐτό, ὁδήγησαν στὸ προστάδιο διαμόρφωσης τῶν πρώτων πολιτικῶν κομμάτων.

Ὁλόκληρο τὸ κείμενο γιὰ τοὺς πρώτους δύο ἐμφυλίους, την δημιουργία τῶν πρώτων Ἑλληνικῶν κομμάτων, τὸ πέρασμα στὴν Συνταγματικὴ μοναρχία καὶ γενικότερα τὴν τρικυμιώδη πολιτικὴ πορεία τῆς Ἑλλάδος μέχρι καὶ πρὶν τὸ 1936, μπορεῖτε νὰ διαβάσετε στό: www.e-istoria.com..

Αφήστε μια απάντηση