Η ΑΠΗΧΗΣΗ ΤΗΣ ΝΑΥΜΑΧΙΑΣ ΤΗΣ ΝΑΥΠΑΚΤΟΥ (7/10/1571) ΣΤΙΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ

.

Η Ναυμαχία τής Ναυπάκτου (La Batalla de Lepanto) τού ζωγράφου από τις Φιλιππίνες Χουάν Λούνα (Juan Luna). Βρίσκεται στην Μαδρίτη.

 

Η ναυμαχία τής Ναυπάκτου 7/10/1571

Η απόβαση των Τούρκων στην Κύπρο και οι σκληρές εκεί μάχες επέσπευσαν τις συνεννοήσεις των ισχυρών μεσογειακών δυνάμεων τής εποχής εκείνης, των Ισπανών, Βενετών και τού πάπα Πίου Ε΄. Και έτσι, παρά τις μεταξύ τους αντιθέσεις και δυσπιστίες, έγινε δυνατόν να υπογραφή στις 20 Μαΐου 1571 η Secra Liga (Ιερή Συμμαχία).

Τον επόμενο κιόλας μήνα, ενώ η άμυνα στην Αμμόχωστο τής Κύπρου βρισκόταν πιά στα τελευταία της, ο ενωμένος τουρκικός στόλος με επικεφαλής τους αρχηγούς των πεζικών δυνάμεων, Περτέβ πασά και των ναυτικών, Αλή πασά, αποτελούμενος από 300 καράβια (200 γαλέρες και 100 φούστες), κάνει την εμφάνισή του στην Εύβοια και Μήλο και με ούριο άνεμο φθάνει στην Κρήτη. Μπαίνει στο λιμάνι τής Σούδας, αποβιβάζει στρατεύματα στην ξηρά και προχωρεί προς το εσωτερικό καίγοντας και λεηλατώντας, αλλά στις διάφορες αψιμαχίες με τους επιδέξιους στον κλεφτοπόλεμο Κρητικούς, χάνει 3.700 άνδρες και αναγκάζεται ν’ αποσυρθεί. Οι αρπακτικές ορέξεις των ανδρών του βρίσκουν εύκολη ικανοποίηση στα Κύθηρα.

Κατόπιν ο Αλή πασάς, αφού προσορμίζεται για λίγο στον ευρύχωρο όρμο τού Ναβαρίνου, ανεβαίνει, κάνει αποβάσεις στην Ζάκυνθο και λεηλατεί τα χωριά της. Τα τουρκικά στρατεύματα, χωρισμένα σε σώματα, προχωρούν προς το εσωτερικό, άλλοι προς τα πεδινά, άλλοι προς τα ορεινά και άλλοι προς τα παράλια μέρη τού νησιού. Την κρίσιμη εκείνη κατάσταση την αντιμετωπίζει τότε με ψυχραιμία και περίσκεψη ο προνοητής τού νησιού, Παύλος Κονταρίνι (Contarini), ο οποίος συγκεντρώνει τους κατοίκους μέσα στο Κάστρο και απ’ εκεί στέλνει έξω ένα επίλεκτο σώμα 130 ικανών και ρωμαλέων στραντιότι (stradioti) με τον σκοπό να αιφνιδιάζουν και να προκαλούν φθορές στον εχθρό. Και πραγματικά, οι ψυχωμένοι εκείνοι άνδρες με συνεχείς αψιμαχίες τού κάνουν μεγάλες ζημίες. Μολαταύτα τα αποβατικά σώματα επιχειρούν να συγκεντρωθούν και να κτυπήσουν το κάστρο από 4 πλευρές, αλλά οι πολιορκημένοι με την ηρωική τους άμυνα και με τις συνεχείς αιφνιδιαστικές εξόδους τού ιππικού τους, κατορθώνουν να τους αποκρούσουν και να τους αναγκάσουν να επιβιβαστούν στα καράβια τους, ύστερ’ από δεκαήμερη παραμονή στο έδαφος τής Ζακύνθου.

Κατόπιν ο εχθρός διευθύνεται προς την Κεφαλληνία, όπου κάνει τα ίδια. Από τα δυό νησιά αιχμαλωτίζει 6.000 ψυχές. Περνά έπειτα έξω από την Κέρκυρα κατασκοπεύοντας τα παράλιά της και προχωρεί προς τον μυχό τής Αδριατικής, σπέρνοντας τον τρόμο στους παραθαλάσσιους πληθυσμούς τής Ηπείρου, Αλβανίας, Δαλματίας και Ιταλίας. Κατεβαίνοντας κατόπιν από ψηλά, λεηλατεί ανεμπόδιστα τα χωριά και προάστεια τής Κέρκυρας. Στο Κάστρο όμως πρόλαβαν να καταφύγουν πολλοί χωρικοί.

Είναι αλήθεια ότι στόχος των Τούρκων δεν ήταν ή Ζάκυνθος και τα άλλα νησιά του Ιονίου, αλλά ο αντίπαλος στόλος που τον αναζητούσαν. Αλλά και ο ενωμένος χριστιανικός στόλος με επικεφαλής τον Δον Χουάν ή Ζουάν τής Αυστρίας (Don Juan d’ Austria), έσπευδε από την Μεσσήνη τής Σικελίας προς συνάντηση τού τουρκικού. Ανάμεσα στα χριστιανικά καράβια πολλά ήταν τα ελληνικά με Έλληνες κυβερνήτες και πληρώματα, ιδίως τής Κρήτης, τής Ζακύνθου και Κερκύρας. Ακόμη και σ’ εκείνα τα καράβια τής Κρήτης, όπου ό διοικητής φαίνεται να είναι γνήσιος ή εξελληνισμένος Βενετός (το πράγμα δεν είναι πάντοτε σαφές), τα πληρώματα είναι αναμφισβήτητα ελληνικά, γιατί Κρητικοί επάνδρωναν τα βενετικά καράβια τής μεγαλονήσου. Μνημονεύω παρακάτω μερικά με Έλληνες κυβερνήτες: τού Αντωνίου Ευδαιμονογιάννη (Κρήτη), τού Χριστοφόρου Κοντοκάλη (Κέρκυρα), τού Γεωργίου Καλλέργη (Κρήτη), Μιχαήλ Βιραμάνου (Κρήτη), τού Δανιήλ Καλαφάτη (Κρήτη), τού Αλέξανδρου Βιζαμάνου (Κρήτη), τού Μαρίνου Σιγούρου (Ζάκυνθος), τού Ανδρέα Καλλέργη (Κρήτη), τού Πέτρου Μπούα (Κέρκυρα) κ.α..

Η παράταξη των δύο αντίπαλων στόλων.
Η παράταξη των δύο αντίπαλων στόλων.

Ξαφνικά, με την ανατολή τού ηλίου τής 7 Οκτωβρίου 1571, οι δύο στόλοι βρέθηκαν αντιμέτωποι μέσα στον χώρο τού Πατραϊκού κόλπου· ο τουρκικός, με 230 γαλέρες προς τις ακτές τής Αιτωλίας και ο χριστιανικός, με 203 απέναντί του, εξασφαλίζοντας έτσι για τον εαυτό του μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων. Οι χριστιανοί υπερείχαν σε δύναμη πυρός, γιατί είχαν γενικά νέα πλοία, ιδίως τις βαριές και ογκώδεις γαλεάτσες, αληθινά πλωτά φρούρια και διέθεταν περισσότερα κανόνια και αρκεβούζια, ενώ οι Τούρκοι πολεμούσαν ακόμη με παλαιού τύπου πλοία και χρησιμοποιούσαν τόξα και σφενδόνες. Η σύγκρουση ήταν τρομερή. Η ναυμαχία γρήγορα μεταβλήθηκε σε λυσσασμένη πεζομαχία. Έτσι το ισπανικό πεζικό είχε την ευκαιρία να δείξει το θάρρος και την μαχητικότητά του. Το άφθονο αίμα που χυνόταν και από τα δύο μέρη, έβαψε κόκκινη την ανοικτή θάλασσα. Τελικά οι χριστιανοί θριάμβευσαν.

Τα αποτελέσματα τής αναμέτρησης ήταν συντριπτικά για τους Τούρκους. Μόνο 30 τουρκικές γαλέρες με αρχηγό τον Ουλούτζ Αλή κατόρθωσαν να ξεφύγουν με επιδέξιους ελιγμούς γύρω από τις φοβερές γαλέρες τού Ιωάννη Αντρέα Ντόρια (Andrea Doria). Όλες οι άλλες αιχμαλωτίστηκαν ή βυθίστηκαν. Οι απώλειές τους ήταν τεράστιες: 30.000 νεκροί και τραυματίες, 3.000 αιχμάλωτοι και 15.000 σκλάβοι κωπηλάτες πού απελευθερώθηκαν.

Αλλά και οι σύμμαχοι είχαν δεχθεί τρομερά πλήγματα: 10 γαλέρες είχαν βυθιστεί, 8.000 άνδρες ήταν νεκροί και 21.000 τραυματίες. Ανάμεσα στους τελευταίους και ο συγγραφέας τού «Δον Κιχώτη», ο Μ. Θερβάντες, με δύο σφαίρες στο στήθος, και μία στο αριστερό του χέρι, που τού το αχρήστευσε γιά πάντα. Ήταν όμως περήφανος για τις πληγές του αυτές, που τις είχε δεχθεί, όπως έλεγε, «…στο πιο δοξασμένο γεγονός πού είδανε ποτέ ή θα δούνε οι αιώνες…».

Το πιό τραγικό σε όλη αυτή την ανθρωποσφαγή είναι ότι τα περισσότερα θύματα και από τις δυο παρατάξεις ήταν Έλληνες, γιατί χιλιάδες απ’ αυτούς υπηρετούσαν είτε με τους χριστιανούς είτε και με τους μουσουλμάνους. Χίλιοι πεντακόσιοι ήταν μόνον οι Κερκυραίοι που αλωνίζονταν με τους Βενετούς. Ανάμεσά τους και οι κυβερνήτες Πέτρος Μπούας, πού βρήκε οικτρό θάνατο, ο Στυλιανός Χαλικιόπουλος και ο Χριστ. Κοντοκάλης, που τιμήθηκαν από την Βενετία με τον τίτλο τού δούκα.

Οι μεγάλες απώλειες και η κακοκαιρία, εμπόδισαν τον χριστιανικό στόλο να καταδιώξει και να εκμηδενίσει τα υπολείμματα τού τουρκικού στόλου, καθώς και να δράσει άμεσα και αποτελεσματικά μεταφέροντας τον πόλεμο στα ίδια τα εδάφη τής οθωμανικής αυτοκρατορίας, όπου οι σκλαβωμένοι πληθυσμοί τον περίμεναν με λαχτάρα. Έτσι η νίκη των χριστιανών έμεινε ουσιαστικά ανεκμετάλλευτη, χωρίς άλλους θετικούς καρπούς, εκτός από την απροσμέτρητη επίδρασή της στο ηθικό των λαών τής Δυτικής Ευρώπης. Έδειχνε πολύ καθαρά τί θα μπορούσαν να κάνουν οι ευρωπαϊκές δυνάμεις, αν συνασπίζονταν με ειλικρίνεια εναντίον τού κοινού εχθρού τής χριστιανοσύνης. Για πρώτη φορά στην ιστορία τους, οι Οθωμανοί Τούρκοι είχαν πάθει τέτοια μεγάλη ναυτική ήττα. Από τότε ο τουρκικός κολοσσός έπαψε πιά να θεωρείται αήττητος. «. . . Κείνη την ημέρα, γράφει ο Θερβάντες στον «Δον Κιχώτη, γίνηκε αφορμή να σκορπιστή η πλανερή ιδέα πούχε όλος ο κόσμος κι’ όλα τα έθνη, πως οι Τούρκοι ήτανε τάχα ανίκητοι στην θάλασσαεκείνη την ημέρα συντρίφτηκε η οθωμανική αλαζονεία κι’ η φαντασία. . .».

Τοιχογραφία τού Fra Egnazio Danti με θέμα την νήσο Κέρκυρα και την ναυμαχία τής Ναυπάκτου. Βρίσκεται στο Βατικανό. Danti Ignazio (1536-1586) -Title, Island of Corfu and Battle of Lepanto- Location, Maps Gallery- City,Vatican.

Η ναυμαχία λοιπόν τής Ναυπάκτου ήταν ορόσημο, καμπή, το τέρμα «…ενός αληθινού πλέγματος κατωτερότητας τής χριστιανοσύνης…», παρατηρεί ο Braudel. Η αντίθετη έκβαση θα είχε γι’ αυτήν πολύ τραγικά αποτελέσματα. Έτσι εξηγούνται η αγαλλίαση, οι γιορτές στις χριστιανικές χώρες τής Δύσης και τα τολμηρά σχέδια που καταστρώνονται την εποχή αυτή από φλογερά και ενθουσιώδη πνεύματα.

Και όμως όλος αυτός ο ενθουσιασμός ξεθυμαίνει ύστερ’ από τους πρώτους μήνες, χωρίς να έχει πρακτικά αποτελέσματα.

Πάντως η νίκη στην Ναύπακτο έκανε τα βλέμματα των χριστιανικών λαών τής Ευρώπης να στραφούν ζωηρά προς την Ανατολή, προς την Τουρκία και προς τους σκλαβωμένους ομόθρησκους λαούς, ιδίως τα βλέμματα των ανθρωπιστών προς την Ελλάδα, με την οποία τότε τόσες αναμνήσεις τους συνέδεαν. Πολιτικοί, διπλωμάτες, λόγιοι και κατ’ αντανάκλαση η κοινή γνώμη, ζητούν να μάθουν νέα για όσα τραγικά διαδραματίζονται εκεί κ.λ. Η Ευρώπη αρχίζει να συγκινείται, αλλά δεν έχει ακόμη την δύναμη να βοηθήσει τους σκλάβους τής Ανατολής.

Η απήχηση τής ναυμαχίας τής Ναυπάκτου (1571) στις τουρκοκρατούμενες ελληνικές χώρες.

Ως τώρα ήταν αδύνατο να εκτιμήσουμε με ακρίβεια την αναταραχή που προκάλεσε στις χριστιανικές χώρες τής οθωμανικής αυτοκρατορίας η ναυμαχία τής Ναυπάκτου, ούτε και την αντίδραση τής Πύλης με τα φοβερά αντίποινα και άλλα πιεστικά μέτρα που έβαλε σ’ εφαρμογή ύστερ’ από την πρώτη κατάπληξή της. Και ο ειδικός ερευνητής τώρα μόλις, όταν συναρμόσει τα διάφορα στοιχεία που έχουν σωθεί από την εποχή εκείνη, αντιλαμβάνεται την έκταση των δραματικών εκείνων γεγονότων. Τώρα μόλις προβάλλει εμπρός μας καθαρός ο μεγάλος πίνακας της ταραγμένης Εγγύς Ανατολής. Η νίκη τής Ναυπάκτου αναστατώνει τις ψυχές των Ελλήνων.

7-10-1571 Χάρτης με την ναυμαχία τής Ναυπάκτου

Τις ημέρες εκείνες, έναν μόλις αιώνα ύστερ’ από την Άλωση, γιγάντιο το όραμα τής Ελευθερίας φάνηκε να πλησιάζει τις ελληνικές ακτές και να τις καταυγάζει με το ανέσπερο φως της. Τρελοί από χαρά οι κάτοικοι, ιδίως οι Πελοποννήσιοι και οι Στερεοελλαδίτες, χαιρετίζουν την εμφάνιση τού στόλου στα παράλιά τους, γιατί ελπίζουν ότι θ’ απαλλαγούν από τον πολυστέναχτο ζυγό. Και είχαν λόγους να το πιστεύουν, γιατί οι νικητές μετά την ναυμαχία έστειλαν απεσταλμένους στις πλησιέστερες ελληνικές χώρες και τους προέτρεπαν ν’ αρπάξουν τα όπλα και να τα στρέψουν εναντίον των τυράννων τους. Τότε ο Μονεμβασίας Μακάριος Μελισσηνός ή καλύτερα Μελισσουργός, φύση ριψοκίνδυνη και τυχοδιωκτική, μαζί με τον αδελφό του Θεόδωρο, ξεσήκωσε τους Πελοποννησίους σε επανάσταση.

Πελοπόννησος – Στερεά Ελλάς

Έτσι οι Έλληνες, χωρίς να παραδειγματιστούν από τα τόσα παθήματά τους, άρχισαν τις συνεννοήσεις μεταξύ τους και τις προετοιμασίες τους. Απεσταλμένοι τής Βόρειας Πελοποννήσου ήλθαν απέναντι στο Γαλαξείδι και μέσα στην εκκλησία τού Αγίου Παντελεήμονα, ορκίστηκαν μαζί με τους κατοίκους τής κωμόπολης να επαναστατήσουν την ίδια μέρα. Τα σχέδια αυτά τα δέχθηκαν και οι αντιπρόσωποι από το Λιδορίκι και από τα Σάλωνα και αποφάσισαν όλοι μαζί ταυτόχρονα να χτυπήσουν από στεριά και θάλασσα με το σύνθημα «ή να πεθάνουμε ή να ξεσκλαβωθούμε». Ένας όμως συνωμότης από το Αίγιο (Βοστίτσα), τα μαρτύρησε όλα στους Τούρκους, και αυτοί φυλάκισαν πολλούς και κατόπιν τους εξετέλεσαν με γιαταγάνια και πιστολιές.

Τότε ο μητροπολίτης Παλαιών Πατρών Γερμανός, που ήταν φαίνεται επικεφαλής τής ανταρσίας στην περιοχή του, κατακομματιάστηκε μαζί με τον ανεψιό του από τούς Τούρκους. Επίσης θανατώθηκε και ο πρόκριτος (gentilhuomo) τής πόλης Σοφιανός, καθώς και ένας άλλος από τον Μυστρά, ονομαζόμενος Πετρόπουλος, γιατί παρότρυναν τους χριστιανούς εναντίον των Τούρκων. Την ίδια τύχη είχαν και πολλοί άλλοι. Επίσης βρήκαν φρικτό τέλος (παλουκώθηκαν) ο αρχιεπίσκοπος Ρόδου και δύο άλλοι πρόκριτοι τής πόλης. Θανατώθηκαν ακόμη οι μητροπολίτες Νάξου και Μυτιλήνης με τέσσερεις ιερείς.

Τότε, ίσως τέλη 1571 ή αρχές 1572, οι δύο αντάρτες αδελφοί Μελισσηνοί ή Μελισσουργοί γιά ν’ αποφύγουν την εκδίκηση των Τούρκων, αναγκάστηκαν να καταφύγουν στην Μάνη, όπως και τόσοι άλλοι Πελοποννήσιοι, και εκεί συγκέντρωσαν σημαντικό αριθμό ανδρών (πάντως όχι 25.000, όπως ισχυρίστηκαν αργότερα), οι οποίοι ύψωσαν τις σημαίες τού Σωτήρος (δηλαδή την ελληνική) και τού Αγίου Μάρκου και έκαναν μεγάλες ζημιές και σφαγές στους τουρκικούς πληθυσμούς.

Ήταν όμως πραγματικά εδώ οι Μελισσηνοί οι πραγματικοί και μόνοι αρχηγοί των επαναστατών; Πώς εξηγείται τότε ότι οι Μανιάτες τον Μάρτιο το 1572 παρουσιάζουν ως αρχηγούς τον Σταμάτη Κορωνιό, τον Νικόλαο Δαρμάρο και τον Δημήτριο Κοσμά;

Παράλληλα προς την Πελοπόννησο διαδραματίζονταν τραγικά γεγονότα και στην Στερεά Ελλάδα. Τρεις Πελοποννήσιοι τής βόρειας παραλίας πέρασαν αντίκρυ στο Γαλαξείδι, αφηγήθηκαν τα συμβάντα και ξεσήκωσαν τους κατοίκους, καθώς και τους άλλους που είχαν ορκιστεί να πάρουν μέρος στο κίνημα. Έτσι, έχοντας εμπιστοσύνη και στις επικουρίες των χριστιανικών δυνάμεων, συγκεντρώθηκαν 3.000 περίπου άνδρες και κίνησαν να πολιορκήσουν τα Σάλωνα. Εκεί όμως βρέθηκαν μπροστά στα τουρκικά στρατεύματα που βγήκαν να τους χτυπήσουν. Εδώ ακριβώς ήλθαν οι απεσταλμένοι των Ελλήνων και τους έφεραν τα δυσάρεστα νέα ότι ο «Φράγκοι» δεν φαίνονται πουθενά και ότι δεν υπάρχει καμιά ελπίδα για βοήθεια.

Ύστερ’ απ’ αυτό, πανικός κυρίευσε τα στίφη των Ελλήνων και διαλύθηκαν με άτακτο τρόπο. Τότε ο μπέης των Σαλώνων έγραψε στους κεφαλάδες των τόπων (προκρίτους), που είχαν επαναστατήσει, πως τους συγχωρεί και τους καλεί στην έδρα του, γιά να μάθει πώς έγιναν τα πράγματα. Ξεγελασμένοι ο πρόκριτοι πήγαν στα Σάλωνα, όπου ο μπέης τους δέχθηκε με χαρά και τιμές. Το ίδιο όμως βράδυ τους έπιασε έναν ένα χωριστά, τους έδεσε και τους έριξε σε σκοτεινό μπουντρούμι, όπου και τους εξετέλεσε όλους με σπαθιά, συνολικά 80, εκτός από έναν, που γλύτωσε με θαυμαστό τρόπο, αλλά πέθανε ύστερ’ από πέντε μέρες στο χωριό του, ίσως από τραύματα ή από συγκοπή.

«…Εσκοτωθήκασι γούν, γράφει το χρονικό τού Γαλαξειδίου, με χίλια βασανιστήρια οι άλλοι ογδοήντα, οι πρώτοι κεφαλάδες και τα ανδρειότερα παλληκάρια , με απιστιά μεγάλη· ακούσατε· 22 Γαλαξειδιώτες, 3 Βουνοχωρίτες κ.λ.π. όλοι για την πατρίδα και την θρησκεία, συμπαθημένοι από όλες τες αμαρτίες!...».

Ταυτόχρονα οι Μανιάτες βρίσκονταν σε πολύ δύσκολη θέση. Ζητούν επίμονα την άφιξη και επέμβαση τού Δον Χουάν (Don Juan). Η αγωνία ήταν εύλογη, γιατί την ίδια ακριβώς εποχή στην Κωνσταντινούπολη ο νέος καπουδάν πασάς Ουλούτζ Αλή, που είχε σώσει την τιμή των τουρκικών όπλων στην Ναύπακτο, ο νέος αυτός Χαρεδδίν Μπαρμπαρόσσα, ετοίμαζε γοργά, κάτω από την ίδια την άγρυπνη προσωπική του εποπτεία, έναν μεγάλο στόλο από 250 καράβια. Οι τοξότες και οι σφενδονήτες, που άλλοτε αποτελούσαν την δύναμη κρούσης τού οθωμανικού στόλου, ανήκαν πιά στο παρελθόν. Ο νέος καπουδάν πασάς, μη ξεχνώντας ακόμη τον ρόλο που είχαν παίξει ο βαριές και μεγάλες χριστιανικές γαλεάτσες, που με τον όγκο και με την δύναμη τού πυρός θωρηκτά τής εποχής — είχαν διαλύσει τις εχθρικές γραμμές, είχε φροντίσει να συγχρονίσει τα νέα του σκάφη και να εφοδιάσει τα πληρώματά τους με κανόνια και με αρκεβούζια. Μολαταύτα οι τουρκικές γαλέρες δεν ήταν παραφορτωμένες με πυροβόλα και με άλλο βαρύ οπλισμό και υλικό. Γι’ αυτό, αν και γερά κατασκευασμένες και καλά εφοδιασμένες, ήταν ελαφρές. Έπειτα — αντίθετα προς την πολυαρχία που επικρατούσε στον χριστιανικό στόλο — ο ικανός και έμπειρος νέος αρχηγός είχε απόλυτη επιβολή στους ανώτερους και κατώτερους αξιωματικούς του. Τώρα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, άγρυπνος, προσεκτικός και συνετός ο Ουλούτζ Αλή, βγαίνει στο Αιγαίο το καλοκαίρι τού 1572 αναζητώντας τον χριστιανικό στόλο με την πρόθεση να ξεπλύνει την κηλίδα τής ήττας ή τουλάχιστον ν’ αντιμετωπίσει άφοβα τον αντίπαλό του.

Καίει τα χωριά τής Νάξου και Πάρου και ίσως και άλλων νησιών και μελετά να κάνει πολύ χειρότερα στους Έλληνες τής Πελοποννήσου. Ήδη είχε κόψει εκεί, όπως είδαμε, πολλά κεφάλια. Μολαταύτα οι Πελοποννήσιοι και προ πάντων οι Μανιάτες, ήταν στα όπλα και περίμεναν την άφιξη τού χριστιανικού στόλου και την έκβαση των νέων επιχειρήσεων.

Και πραγματικά στις 16 Ιουλίου ο Δον Χουάν (Don Juan), γράφοντας στους άλλους αρχηγούς των μοιρών από το Παλέρμο, ζητεί να διασαλπιστεί η προσεχής άφιξή του στα ελληνικά νερά και συνιστά να μην κάμει ο στόλος καμμιά άκαιρη επιχείρηση, γιά να μην χαθεί η καλή φήμη πού είχε αποκτηθεί. Επίσης ο στόλος έπρεπε να λάβει μέτρα, ώστε να προφυλάξει τους κατοίκους από την καταστροφή και να τους κρατήσει σταθερούς στην καλή διάθεση απέναντί τους.

Οι σύμμαχοι όμως είχαν αφήσει να τους φύγει μέσ’ απ’ τα χέρια τους η ευκαιρία που τους είχε παρουσιαστεί αμέσως μετά την ναυμαχία, ενώ οι Τούρκοι, ως την εκστρατεία τού επόμενου έτους 1572, προσπαθούσαν με σκληρά μέτρα να τρομοκρατήσουν και ν’ ακινητοποιήσουν τους Πελοποννησίους, πράγμα που το είχαν κατορθώσει.

Μόνον οι Μανιάτες βρίσκονταν ακόμη σε ζωηρό αναβρασμό και έρχονταν σε αψιμαχίες με τους αντιπάλους των, αναμένοντας την βοήθεια και σύμπραξη τού συμμαχικού στόλου. Είναι λοιπόν άξιο απορίας, πώς Braudel αναφέρει ότι οι Έλληνες δεν κινήθηκαν καθόλου μετά την ναυμαχία τής Ναυπάκτου.

Η νέα σύγκρουση των δύο στόλων στις 7 Αυγούστου κοντά στα Κύθηρα, καθώς και η δεύτερη στις 10 τού μηνός, έληξαν με την αποχώρηση τού τουρκικού στόλου, χωρίς όμως ζημιές, γιατί τα χριστιανικά σκάφη κινούνταν με βραδύτητα και οι αρχηγοί τους έδειξαν κάποια διστακτικότητα.

Αλλά και όταν ο Ουλούτζ Αλή την νύχτα τής 16 Σεπτεμβρίου κατέφυγε με τα καράβια κάτω από την προστασία των κανονιών τής Μεθώνης, ο Δον Χουάν (Don Juan) έχασε την ευκαιρία να τού επιτεθεί αμέσως και να τον συντρίψει μέσα στον στενόχωρο όρμο της.

Η πίκρα για την ευκαιρία αυτή που ξέφυγε, εντυπώθηκε τόσο στην ψυχή τού Θερβάντες, που πήρε μέρος και στα γεγονότα αυτά, ώστε να βάλει στο στόμα ενός από τα πρόσωπα τού «Δον Κιχώτη» τα παρακάτω: «… Ήμουν εκεί στο Ναυαρίνο, κι’ έλαμνα στην ναυαρχίδα με τα τρία φανάρια. Κι’ είδα και μέσα στο λιμάνι ολάκερο τον τούρκικο στόλο· γιατί όλοι οι ναύτες κι’ οι γενίτσαροι που βρίσκονταν εκεί μέσα το είχαν για βέβαιο πως θα τους γινόταν η επίθεση μέσα στο λιμάνι, κι’ είχαν ετοιμάσει τα ρούχα τους και τα πασουμάκια τους, όπως λένε τα παπούτσια τους, γιά να φύγουν αμέσως, δίχως να περιμένουν καν την μάχη· τόσος ήταν ο φόβος που τους είχε πιάσει για τον στόλο μας. Όμως άλλο ήταν το θέλημα των ουρανών· και ό,τι έγινε δεν ήταν από λάθος ή αφροντισιά τού αρχηγού που οδηγούσε τους δικούς μας, παρά για τις αμαρτίες τής χριστιανοσύνης, και γιατί ο Θεός θέλει να έχουμε πάντοτε κοντά μας κάποιους δήμιους γιά να μάς τιμωρούν…».

Ύστερ’ από την ατυχία αυτή, ο Δον Χουάν (Don Juan) βρίσκεται σε πολύ δύσκολη θέση απέναντι τού Θεοδώρου Μελισσηνού, που έρχεται να τον συναντήσει στον κόλπο τού Ναβαρίνου. Ενώ ο Θεόδωρος τού ζητεί να εκπληρώσει τις υποσχέσεις του και προσπαθεί να τον πείσει, αυτός τον συμβουλεύει να σταματήσουν οι ανδρείοι Μανιάτες την πολεμική τους δράση και να κάνουν υπομονή ως τον άλλο χρόνο, οπότε θα ερχόταν με μεγαλύτερες δυνάμεις.

Τα λόγια αυτά ήταν πραγματικά ο επικήδειος τής εκστρατείας. Την πρόθεση τού Δον Χουάν (Don Juan) να μην κάνει τίποτε για τους Έλληνες, ενισχύει και η οικτρή έκβαση τής απόβασης 8.000 Ισπανών που είχαν σκοπό να καταλάβουν το Ναβαρίνο και ν’ αποκόψουν τον δρόμο των τουρκικών εφοδιοπομπών προς την Μεθώνη. Τέλος η ακαταστασία τού καιρού δεν επιτρέπει νέα αναμέτρηση των αντιπάλων και έτσι οι επιχειρήσεις λήγουν. Ο Ουλούτζ Αλή πασάς με τα πλούσια λάφυρα από τις λεηλασίες των βενετοκρατούμενων ελληνικών χωρών ξαναγυρίζει στην Κωνσταντινούπολη υψώνοντας κάπως το πεσμένο ηθικό των Τούρκων.

Με την επιστροφή των μοιρών τής χριστιανικής αρμάδας στις ναυτικές βάσεις τής Δύσης, λήγει ουσιαστικά και η ύπαρξη τής Ιερής Συμμαχίας. Οι συμμαχικές μοίρες δεν πρόκειται πιά να ξανασμίξουν, γιατί η Βενετία συνθηκολογεί με την Τουρκία στις 7 Μαρτίου 1573.

Η Γαληνότατη Δημοκρατία δεν είχε να περιμένει κάτι καλύτερο από την παράταση τού πολέμου· εκτός από την απώλεια τής Κύπρου και άλλων επίκαιρων σημείων, το εμπόριό της είχε υποστεί μεγάλες οικονομικές ζημίες από την διακοπή τής επικοινωνίας της με τις χώρες τής Ανατολής. Οι Βενετοί αποσύρονται από τις ακραίες ανατολικές θέσεις τής Μεσογείου και οχυρώνονται σε νέες, προς το κέντρο της. Οι πιο σημαντικές που αξιοποιούνται βέβαια με την παρουσία τού βενετικού στόλου, είναι η Κέρκυρα, που γίνεται ο φρουρός τής Αδριατικής, και ιδίως η Κρήτη, που βρίσκεται σε επίκαιρη στρατηγική θέση ανάμεσα στην θαλασσοκράτειρα και στις ανατολικές της κτήσεις.

Επτάνησα 

Είδαμε τις λεηλασίες των Τούρκων στην Ζάκυνθο, Κεφαλληνία και Κέρκυρα λίγους μήνες πριν από την ναυμαχία τής Ναυπάκτου. Οι κίνδυνοι νέων αποβάσεων δεν παύουν και στα επόμενα χρόνια. Οι Βενετοί λοιπόν, για να μην χάσουν ιδίως την Κέρκυρα, στέλνουν σ’ αυτήν στα 1575 τους μηχανικούς Ιούλιο Σαβορνιάτο, Μοράτο Καλαβρέζη και Φερδινάνδο Βιτέλη. Αυτοί τείχισαν όλη την παραλία και συμπεριέλαβαν όλα τα προάστεια με παραλιακό τείχος, που ένωνε το παλαιό κάστρο με νέο. Τα οχυρωματικά αυτά έργα (1575 – 1580), που ενίσχυαν ακόμη περισσότερο την φυσική οχυρή θέση τής πόλης και προκαλούν ακόμη και σήμερα τον θαυμασμό των επισκεπτών, έδωσαν θάρρος στους Κερκυραίους, γιά ν’ αντιμετωπίσουν με αισιοδοξία το μέλλον. Παράλληλα οι Έλληνες τής Κερκύρας, με αλλεπάλληλες πρεσβείες προς την Βενετία πετυχαίνουν διάφορα νέα προνόμια και βελτιώνουν την θέση τους, αν και αυτό αφορά κυρίως τους ευγενείς στα 1576. Αλλά και οι Τούρκοι (συγκεκριμένα ο Ουλούτζ Αλή), σύμφωνα με πληροφορίες τού Garlach, χτίζουν ένα δυνατό κάστρο στο Νοβαρένο (εννοεί το Ναβαρίνο).

Επίσης ζωηρά ενδιαφέρθηκε ή Γαληνότατη Δημοκρατία να οργανώσει την άμυνα τής Κρήτης, να επιλέξει τα κατάλληλα ερείσματα κ. λ.π. Το ενδιαφέρον αυτό εκδηλώνεται με τον διορισμό ικανών διοικητών ή με την αποστολή ανώτατων αξιωματούχων, εντεταλμένων με την επιθεώρηση των στρατηγικών σημείων, των αμυντικών έργων, με την επισκευή ερειπωμένων οχυρωμάτων ή την κατασκευή νέων, με την ανασύνθεση ή ανασύνταξη των στρατιωτικών μονάδων κ. λ.π.

Οι Ισπανοί μόνοι πρέπει ν’ αντιμετωπίσουν την τουρκική δύναμη και συνεχίζουν τους αγώνες τους στην Δυτική Μεσόγειο με αλλεπάλληλες ανακωχές στα 1578, 1581 και 1584.

Οι Τούρκοι συνεχίζουν εντατικά τις εργασίες τους για την ετοιμασία ενός δυνατού στόλου. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Ουλούτζ Αλή, δύο φορές την ημέρα πήγαινε στον ναύσταθμο και κάθε φορά που περνούσε από το Τόπ Χανέ, ο όχλος τον χαιρετούσε με τρομερές κραυγές, που, όπως γράφει ο αυτόπτης μάρτυρας Ph. Du Fresne – Canaye, «θα μπορούσαν να ρίξουν νεκρά τα πουλιά που πετούσαν στον αέρα».

Η επάνδρωση ακόμη των καραβιών γινόταν με τόση βία, ώστε, επειδή δεν είχαν αρκετούς αζάπηδες (ναύτες),στρατολογούσαν γενιτσάρους και σπαχήδες. Αυτοί όμως, έχοντας στην μνήμη τους την πρόσφατη συμφορά, ανέβαιναν στις γαλέρες με τα δάκρυα στα μάτια σαν να τους οδηγούσαν σε βέβαιο θάνατο. Μολαταύτα ο μέγας βεζίρης Μεχμέτ πασάς, ύστερ’ από δωροδοκίες, απήλλασσε αρκετούς από την ναυτική υπηρεσία και τους έστελνε στον στρατό τής ξηράς. Έτσι μέσα σ’ εκείνες τις λίγες ημέρες σχημάτισε μιά τεράστια περιουσία. Τις ημέρες εκείνες σπάνια έβλεπε κανείς Έλληνες ή απελεύθερους σκλάβους στους δρόμους τής Πόλης και τού Πέραν, γιατί αμέσως τους έπιαναν οι εντεταλμένοι με την στρατολογία άνθρωποι, τους μετέφεραν στις γαλέρες και χωρίς καμμιά άλλη διαδικασία τους έβαζαν σίδερα στα πόδια και ένα κουπί στα χέρια, εκτός αν είχαν μαζί τους χρήματα, οπότε μπορούσαν να δωροδοκήσουν τούς στρατολόγους.

Την 1 Ιουνίου του 1573, ο Ουλούτζ Αλή, αφού προσκύνησε τον τάφο τού Χαϊρεδδίν Μπαρμπαρόσσα στο Μπεσίκ Τας, στο Διπλοκιόνιο των Βυζαντινών, ξεκίνησε από τον Βόσπορο με τις ευχές και τα κλάματα των συγγενών και φίλων, μέσα σε μιά εορταστική κοσμοσυρροή, αληθινή ανθρωποθάλασσα. Ο στόλος, κατά την μαρτυρία του Du Fresne – Canaye, είχε πληρώματα με ηθικό πεσμένο. Τα καράβια είχαν ωραιότερη χρωματική και χρυσοποίκιλτη διακόσμηση από των βενετικών, τις πρώρες ψηλότερες και τα έμβολά τους περισσότερο ανασηκωμένα, υστερούσαν όμως ακόμη σε δύναμη πυρός.

Η μετοικεσία ορισμένων Μανιατών

Στο μεταξύ, οι επιφανείς Μανιάτες, αφού μάταια περίμεναν την συντριβή τού τουρκικού στόλου, απελπίστηκαν και άρχισαν να σκέπτονται την φυγή. Έτσι μερικοί επιβιβάστηκαν σε καράβια και κατέφυγαν στην Δύση, ενώ άλλοι, όπως και οι Μελισσηνοί ή Μελισσουργοί, κρύφτηκαν στα βουνά, και κατόπιν, όταν βρήκαν την κατάλληλη ευκαιρία, πέρασαν στην Ζάκυνθο και απ’ εκεί στην Ιταλία. Φεύγοντας για την Ιταλία, οι δύο αδελφοί πήραν μαζί τους πάμπολλα έγγραφα, που τα πλαστογράφησαν, γιά να λαμπρύνουν την καταγωγή τους. Σύμφωνα μ’ αυτά, παρουσιάζονταν ως νόμιμοι κληρονόμοι τής μεγάλης οικογένειας των Μελισσηνών και των Κομνηνών. Θύμα τους έπεσε και ο ίδιος ο συμβολαιογράφος τής Νεάπολης, ο οποίος βεβαιώνει ότι ο Θεόδωρος Μελισσηνός είναι κύριος και δεσπότης των πόλεων Αίνου, Ξάνθης, Περιθωρίου, τής Χερσονήσου τού Ελλησπόντου, τής Σάμου, τής Μιλήτου και τού Μεσσηνιακού κόλπου. Ας σημειωθεί ότι στο περιβάλλον τού Μακαρίου Μελισσηνού, βρίσκονταν δύο αντιγραφείς κωδίκων, ο Επιδαύριος Ανδρέας Δαρμάριος, καθώς και ο Κύπριος Ιωάννης Σαγκταμαύρας ή Αγιομαύρας. Είναι οι σπουδαιότεροι αντιγραφείς τού Μεγάλου Χρονικού τού Σφραντζή και εκείνοι οι οποίοι βοήθησαν τον Θεόδωρο Μελισσηνό να το νοθεύσει με την παρεμβολή πρόσθετων χωρίων από διάφορους άλλους συγγραφείς, όπως π. χ. τού Λεονάρδου τού Χίου, ή και άλλων πλαστογραφιών.

Ποιός ήταν ο απώτερος σκοπός των αυθαιρεσιών αυτών τού Μακαρίου Μελισσηνού; Ασφαλώς να δείξει στους ισχυρούς τής Δύσης και προ πάντων στον πάπα Γρηγόριο ΙΓ΄ (1572 – 1585), ότι δεν ήταν τυχαίο άτομο, αλλά ότι καταγόταν από μεγάλες και ένδοξες οικογένειες τού παρελθόντος και επομένως, αν προσχωρούσε στον καθολικισμό, θα ήταν μεγάλο το κέρδος για την δυτική εκκλησία. Έτσι εξηγείται και η επιστολή που είχε γράψει στον πάπα, πιθανόν στις αρχές Απριλίου 1573 (όπως είχαν κάνει πριν από αυτόν και άλλοι ορθόδοξοι ιεράρχες), με την οποία τον εβεβαίωνε για την πίστη του προς την καθολική εκκλησία και τού ζητούσε μιά θέση εκκλησιαστική ή οποιαδήποτε άλλη.

Οι αδελφοί Μακάριος και Θεόδωρος Μελισσηνοί, αυτοεξόριστοι πιά, επισκέφθηκαν τις διάφορες αυλές τής Δύσης, τού δόγη Alvise Mocenigo (1570- 1577) τον Μάρτιο τοὐ 1573, τού πάπα Γρηγορίου ΙΓ΄ (1572 – 1585) τον Απρίλιο και τού Φιλίππου Β΄ (1556-1598) στην Μαδρίτη κατά τα τέλη τού καλοκαιριού 1573 – τέλη 1574.

Εκεί, αφού εξέθεσαν τις υπηρεσίες τους προς τους συμμάχους και υποστήριξαν τις απόψεις τους για ολικές και ηθικές αποζημιώσεις, κατόρθωσαν με τα συστατικά γράμματα και την γνωριμία ορισμένων ισχυρών προσώπων να εξασφαλίσουν πλούσια χρηματικά μέσα για μιά αξιοπρεπή διαβίωσή τους στα ξένα. Συγκεκριμένα, ενώ ο Θεόδωρος πετύχαινε μηνιαία χορηγία 25 σκούδων από την Ισπανία, ο Μακάριος συγκέντρωνε συνολικά απ’ τις τρεις πλευρές 1.300 χρυσά νομίσματα τον χρόνο. Ύστερ’ απ’ το ταξίδι τους στην Ισπανία εγκαταστάθηκαν οριστικά στην Νεάπολη, όπου υπήρχε σημαντική παροικία Ελλήνων, ιδίως προσφύγων από την Κορώνη και από την Πάτρα. Εκεί έζησαν με άνεση, ιδίως ο Μακάριος ο οποίος υπήρξε και ένα από τα πιό σπουδαία πρόσωπα τής ελληνικής κοινότητας, και εκεί πέθαναν, ο Θεόδωρος στις 23 Μαρτίου 1582 και ο Μακάριος τρισήμισυ χρόνια αργότερα, στις 14 Σεπτεμβρίου 1585. Θάφτηκαν μέσα στο Ιερό Βήμα, εμπρός από την Αγία Τράπεζα τού ναού των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου τής ελληνικής κοινότητας, μέσα στην οποία κατείχαν τόσο επίσημη θέση.

Ήπειρος

Σ’ επαφή και συνεννοήσεις με τον Δον Χουάν (Don Juan) την εποχή αυτή, πιθανότατα κατά την δεύτερη εκστρατεία τής Ιεράς Συμμαχίας (1572), και την παραμονή του στην Κέρκυρα, έρχονται επίσης και δύο Ηπειρώτες, ο Ματθαίος ή Μάνθος Παπαγιάννης και ο Πάνος Κεστόλικος ως «Έλληνες αντιπρόσωποι τής σκλαβωμένης Ελλάδος και Αλβανίας».

Μολονότι η αποχώρηση των Βενετών από τα θέατρα τού πολέμου είχε μεγάλο αντίκτυπο στις ψυχές των κατοίκων τού Ιονίου και τής Αδριατικής, οι δύο προαναφερμένοι Έλληνες πατριώτες συνεχίζουν —μάταια όμως— τις προσπάθειές τους για την πραγματοποίηση των σχεδίων τους. Σε υπομνήματα που είχαν υποβάλει στον Φίλιππο Β΄ έγραφαν ότι σαράντα πρόσωπα είχαν συγκεντρωθεί και είχαν κάνει σύσκεψη (δεν αναφέρεται ποιά και πότε), με σκοπό ασφαλώς να συζητήσουν τα διάφορα θέματα που προβάλλουν εμπρός στο ενδεχόμενο μιάς εξέγερσής τους. Αλλά και οι συνεννοήσεις αυτές, που κράτησαν δύο περίπου χρόνια, δεν κατέληξαν σε κανένα θετικό αποτέλεσμα.

Ο επαναστατικός αυτός ερεθισμός των κατοίκων των ηπειρωτικών και αλβανικών παραλίων διαπιστώνεται να φθάνει στο εσωτερικό ως την περιοχή τής Αχρίδας, όπως μπορέσαμε να συμπεράνουμε από μιά  διαταγή τού σουλτάνου τής 23 Φεβρουαρίου 1573 προς τον μπέη Αχρίδας· με αυτήν τού αναγγέλλει ότι πιάστηκε φιλική επιστολή Αλβανών ορισμένων χωριών τής περιοχής του προς την Βενετία, ότι αντίγραφό της τού έχει σταλεί και ότι οι αναφερόμενοι ή υπογραφόμενοι σ’ αυτήν πρέπει να συλληφθούν, να φυλακιστούν και να σταλούν στην Πόλη με ισχυρή συνοδεία, για να τιμωρηθούν.

Τις προσπάθειες των Ελλήνων και Αλβανών έρχεται ν’ αναζωπυρώσει και να ενισχύσει την 1 Ιουνίου 1576 ο ίδιος ο αρχιεπίσκοπος Αχρίδας Ιωακείμ (συνυπογράφουν ο Βελεσού Φώτιος, ο Βελεγράδων Νεκτάριος και ο Καστορίας Σωφρόνιος), ο οποίος στο σχετικό έγγραφο προς τον Δον Χουάν της Αυστρίας (Don Juan de Austria) λέγει ότι, μολονότι η οριστική διάλυση τής χριστιανικής συμμαχίας προξένησε μεγάλη λύπη στους χριστιανούς τής ΝΑ Ευρώπης, το έδαφος είναι ευνοϊκό για την διεξαγωγή εκεί νέων επιχειρήσεων. Στις επαρχίες μάλιστα τής αρχιεπισκοπής του, ο λαός τον περιμένει με λαχτάρα σαν τον Μωϋσή. Ο ιεράρχης όμως μένει με τις προσδοκίες του. Μολαταύτα οι αρχιεπίσκοποι Αχρίδας εξακολούθησαν και αργότερα, πιό ζωηρά μάλιστα και επίμονα, όπως θα ιδούμε, να αγωνίζονται για την απελευθέρωση των ποιμνίων τους.

Η Ισπανία την εποχή αυτή βρίσκεται στην μεγάλη της πολιτική, πνευματική και καλλιτεχνική ακμή. Είναι πλούσια και δυνατή και εκδηλώνει ενδιαφέρον για τα πολιτικά και στρατιωτικά θέματα τού ελληνικού χώρου. Κατάσκοποι τολμηροί και γλωσσομαθείς, πληρωμένοι από τον βασιλιά της, φθάνουν κάθε χρόνο από την Νεάπολη, Ισπανία και Ιταλία στην Κωνσταντινούπολη, μένουν μερικούς μήνες στον Γαλατά και φροντίζουν να συγκεντρώσουν και να φυγαδεύσουν σκλάβους. Οι Ισπανοί αναπτύσσουν ιδίως μεγάλη δραστηριότητα στα ανατολικά παράλια τής Αδριατικής και τού Ιονίου μέσω των αντιβασιλέων τής Νεάπολης. Οι πράκτορες και οι κατάσκοποί τους, φυγάδες συνήθως από τις ακτές τις Αλβανίας, Δαλματίας και Ελλάδος, πηγαινοέρχονται στα ευπαθή αυτά σημεία. Άλλοι απ’ αυτούς εργάζονται με πραγματικό ζήλο για την πραγματοποίηση μεγάλων επιχειρήσεων, ενώ οι περισσότεροι, τυχοδιωκτικοί τύποι, αποβλέπουν στις αμοιβές και στα διάφορα υλικά κέρδη, στην παραλαβή και εκμετάλλευση των όπλων, εφοδίων κ.λ.π.

Όλους αυτούς τους παρακολουθούν με άγρυπνο μάτι οι Βενετοί διπλωματικοί απεσταλμένοι στο βασίλειο τής Νεάπολης και οι προνοητές στις ελληνικές χώρες με τους ανθρώπους των. Ήδη από το 1574, χρησιμοποιείται ως όργανο των ισπανικών βλέψεων προς την Ήπειρο και την Χειμάρρα, ο Κερκυραίος ευπατρίδης Πέτρος Λάντζας, ο οποίος άλλοτε είχε υπηρετήσει τους Βενετούς ως διοικητής τής Πάργας.

Οι Χειμαρριώτες ιδίως είναι πολύ ανήσυχοι. Μάταια ο Πιαλή πασάς μετά την κατάληψη τής Χίου (1566), είχε εκστρατεύσει εναντίον τους, για να τους αναγκάσει να πληρώσουν τους καθυστερημένους φόρους των. Εξορμώντας από τα ορεινά τους καταφύγια, τον είχαν αναγκάσει να υποχωρήσει ντροπιασμένος. Στην Χειμάρρα λοιπόν καταπλέει τον Ιούλιο τού 1576 ο Λάντζας ξεκινώντας από το Οτράντο (Otranto) και μαζί με πολλούς Χειμαρριώτες, που ορκίζονται πίστη στον Φίλιππο Β΄, επιτίθεται εναντίον τού φρουρίου Σοποτού, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Ο Λάντζας έπειτα περιορίζεται σε καταδρομές στο Ιόνιο εναντίον καραβιών με τουρκική σημαία, αλλά και εναντίον βενετικών.

Οι Βενετοί —«το μάτι τού κόσμου», όπως λέγει χαρακτηριστικά ο Gerlach —παρακολουθούν τις κινήσεις του.

Οι Χειμαρριώτες απελπισμένοι γράφουν τον Φεβρουάριο τού 1581 προς τον Γρηγόριο ΙΓ΄ και τον παρακαλούν να μεσολαβήσει στον βασιλιά Φίλιππο Β΄. Υπόσχονται να τον αναγνωρίσουν ως κεφαλή τής Εκκλησίας και τους Ισπανούς ως κυριάρχους, αρκεί να τους στείλουν βοήθεια 3.000 ανδρών και όπλα για 10.000 που θα στρατολογούσαν οι ίδιοι από τον τόπο τους.

Ο πάπας όμως τους απαντά ότι οι εμφύλιοι σπαραγμοί των χριστιανών ηγεμόνων και ο κίνδυνος των αιρετικών (εννοεί ασφαλώς τους διαμαρτυρομένους), εμποδίζουν την πραγματοποίηση των σχεδίων τους.

Έτσι αφήνονται μόνοι στην αντίστασή τους εναντίον των Τούρκων, η οποία συνεχίζεται ως τα 1590, οπότε η επιδημία λοιμού που τους αποδεκάτιζε και η απαγόρευση των Βενετών να επισιτίζονται μέσω Κερκύρας, τους αναγκάζει να καταθέσουν τα όπλα. Τότε οι Τούρκοι κατέλαβαν πολλές περιοχές τους.

Κρήτη

Η Ισπανία τού Καρόλου Ε΄ (1519-1566) και Φιλίππου Β΄ (1556-1598) είναι η μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη, προς την οποία αποβλέπουν με ελπίδες οι Έλληνες. Το ευνοϊκό πολιτικό και πολιτιστικό περιβάλλον είχε ελκύσει τα βλέμματα όχι μόνο των στρατιωτικών, πολιτικών και θρησκευτικών ηγετών τής Ελλάδος, αλλά και των καλλιτεχνών και των λογίων, κυρίως των κωδικογράφων, οι οποίοι έβρισκαν εκεί εργασία και υποστήριξη κοντά σε επίσημους Ισπανούς, όπως οι Κρητικοί Νικόλαος Τουρριανός, γνωστός και ως Ντελατόρος ή Nicolaos de la Torre, καθώς και ο Αντώνιος Καλοσυνάς.

Το κύμα των Ελλήνων προσφύγων προς την Ισπανία γίνεται μεγάλο ιδίως ύστερα από την ναυμαχία τής Ναυπάκτου (7 Οκτωβρίου 1571) και προπάντων ύστερα από τον ενθουσιασμό που ξεσήκωσε η προσωπικότητα τού Δον Χουάν τής Αυστρίας (Don Juan de Austria). Και ίσως είναι αυτός ένας ισχυρός λόγος που παρακίνησε αργότερα τον Δομίνικο Θεοτοκόπουλο, τον μεγάλο el Greco, να μεταναστεύσει στην χώρα εκείνη και να εγκατασταθεί στο Τολέδο.

Κύπρος-Ρόδος 

Από την αναταραχή που προκάλεσε μέσα στην Μεσόγειο η νίκη τής Ναυπάκτου συγκινούνται, όπως είναι φυσικό, οι Κύπριοι, που δεν είναι δυνατόν να ξεχάσουν την διαφορά τής σκλαβιάς ανάμεσα στους Φράγκους και στους Τούρκους. Οι κινήσεις τους όμως δεν διαφεύγουν την προσοχή των κατακτητών. Έτσι ο σουλτάνος με την διαταγή τής 7 Φεβρουαρίου 1572  προς τον μπεηλέρμπεη τής Κύπρου, διατάζει να θανατωθή ο Πρόπαυλος και οι οπαδοί του, που είχαν συλληφθεί και φυλακιστεί ύστερ’ από καταγγελία τού αγά τής Πάφου. Επίσης διατάζει να θανατωθεί και οποιοσδήποτε ενεργεί κατά τον ίδιο τρόπο.

Οι Τούρκοι τής Κύπρου δεν αισθάνονται ασφαλείς τους εαυτούς των μέσα στην νέα τους κτήση, όπου οι αναμνήσεις των τελευταίων γεγονότων είναι νωπές. Κατέχονται από υπερευαισθησία και νευρικότητα. Έτσι η εμφάνιση μερικών χριστιανικών καραβιών εμπρός από τις ακτές τής Αμμοχώστου τον Φεβρουάριο τού 1572, έγινε αιτία να προκληθεί πανικός ανάμεσα στους Τούρκους τού νησιού· άλλοι έβαλαν κυπριώτικα ρούχα, ενώ άλλοι κατέφυγαν στην οχυρωμένη Λευκωσία. Οι αρχές έστειλαν τότε απεσταλμένους στον σουλτάνο να τον πληροφορήσουν για τον κίνδυνο πού απειλούσε την νέα του κτήση, όπου κατά τις διαδόσεις δεν υπήρχαν περισσότεροι από 2.000 γενίτσαροι και 800 ιππείς. Και πραγματικά αποστέλλονται 500 γενίτσαροι και 4 γαλέρες. Παράλληλα 5 μικρά καράβια από την Καραμανία μεταφέρουν πεζούς και ιππείς. Ο σουλτάνος στέλνει επίσης επικουρικές δυνάμεις και στον μπέη τής Ρόδου. Τα πνεύματα όμως των Ελλήνων, αλλά και των μουσουλμάνων μένουν για πολλά ακόμη χρόνια ταραγμένα.

Έτσι στα 1578 δυσαρέσκειες χριστιανών και μουσουλμάνων τής Κύπρου εναντίον τού μπεηλέρμπεη Αράμπ Αχμέτ πασά προκάλεσαν —με την υποκίνηση Βενετών πρακτόρων— την ανταρσία των Ελλήνων κατοίκων και τής φρουράς τού νησιού, και τον φόνο τού μπεηλέρμπεη, αλλά οι χριστιανικές δυνάμεις τις οποίες επικαλέστηκαν οι αντάρτες, η Ισπανία και η Βενετία, δεν έσπευσαν να επωφεληθούν από την αναταραχή και να καταλάβουν το νησί. Ούτε και οι ενέργειες του φιλόδοξου Guy de Saint – Gelais, που παρουσιαζόταν ως συγγενής τού οίκου των Λουζινιάν (Lusignan), κατέληξαν σε κάτι θετικό. Έτσι η Πύλη είχε όλο τον καιρό να συλλάβει και να τιμωρήσει τους πρωταιτίους τής αναταραχής. Στην κρίσιμη εκείνη εποχή φαίνεται ότι παρατηρήθηκαν εξωμοσίες απελπισμένων χριστιανών. Και όπως και αλλού, έτσι και εδώ πολλοί έμειναν κρυπτοχριστιανοί. Είναι οι λεγόμενοι λινοβάμβακοι.

Συνωμοσία οργανώθηκε επίσης στα 1576 ή τον προηγούμενο χρόνο στην Ρόδο με την παρακίνηση Βενετών και Κρητικών, όπως αναφέρει ο Gerlach. Συγκεκριμένα αυτοί έστειλαν γράμμα προς τον μητροπολίτη Ρόδου και τού έγραψαν να συγκεντρωθούν μιά ορισμένη μέρα με μερικούς επιφανείς τού νησιού σ’ ένα σπίτι και, όταν οι Τούρκοι θα ήταν αφοσιωμένοι στην προσευχή τής Παρασκευής, θα έρχονταν οι Κρητικοί με μερικές γαλέρες και τότε μαζί με τους κατοίκους τής Ρόδου θα καταλάμβαναν το κάστρο, εφόσον η τουρκική φρουρά μόλις αριθμούσε 1.000 άνδρες. Το μυστικό όμως αυτό προδόθηκε, ο μητροπολίτης και οι πρόκριτοι πιάστηκαν και σουβλίστηκαν ύστερ’ από διαταγή του σουλτάνου.

Μακεδονία 

Αναβρασμός επίσης παρατηρήθηκε και στους κατοίκους της Μακεδονίας, που ζούσαν με την ελπίδα τής ελευθερίας. Η ψυχική τους προετοιμασία προχωρούσε τόσα γοργά, όσο η συμπεριφορά των κατακτητών γινόταν σκληρότερη και οι καταπιέσεις τους βαρύτερες. Έτσι π.χ. στα 1568, επί Σελίμ Β΄, οι Τούρκοι είχαν προβεί στην κατάσχεση μετοχίων και άλλων κτημάτων των μονών μέσα στο Άγιο Όρος και γενικά μέσα στην αυτοκρατορία με το πρόσχημα ότι οι μονές όφειλαν να τακτοποιήσουν τις φορολογικές τους υποχρεώσεις. Τότε φαίνεται ότι και μέσα στην ίδια την ιερή χερσόνησο είχαν λεηλατήσει και καταστρέψει μονές και είχαν σφάξει απελπισμένους φλογερούς μοναχούς, που θέλησαν να εμποδίσουν τις αυθαιρεσίες των Τούρκων. Ακόμη είχαν προβή στην κατάσχεση εκκλησιών της Θεσσαλονίκης και αρπάξει κίονες από μερικές άλλες, από τον Άγιο Μηνά, από τον Υπομνήσκοντα και από τους Αγ. Αγγέλους (την σημερινή Ροτόντα -Rotonda-), γιά να τους χρησιμοποιήσουν ασφαλώς σε τουρκικά οικοδομήματα. Επίσης στις 27 Ιανουαρίου 1570,  οι ιεροσπουδαστές (σοφτάδες) των Σερρών είχαν πατήσει το μοναστήρι τού Τιμίου Προδρόμου και σκοτώσει μερικούς μοναχούς.Ύστερ’ απ’ όλ’ αυτά ήταν επόμενο οι Μακεδόνες να περιμένουν εναγώνια την σωτηρία τους από την χριστιανική Δύση και να παρακολουθούν άγρυπνοι τα μεγάλα ευρωπαϊκά γεγονότα.

Η περιλάλητη ναυμαχία τής Ναυπάκτου τους συγκλονίζει ασφαλώς από ενθουσιασμό. Μάλιστα ο τότε μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Ιωάσαφ, γόνος τής μεγάλης οικογένειας των Αργυροπούλων, κατηγορήθηκε στους Τούρκους από ιερομονάχους και άλλους Έλληνες που ήλθαν στην Κωνσταντινούπολη —μάλιστα ο ένας απ’ αυτούς τον κατήγγειλε στον ίδιο τον Μεχμέτ πασά —ότι μεταδίδει τα νέα τής Τουρκίας στην Ιταλία, Γερμανία, Γαλλία και Ισπανία. Ο πασάς διέταξε να τον στραγγαλίσουν, αλλά ένας φίλος τού μητροπολίτη έσπευσε να τον ειδοποιήσει και αυτός κατατρομαγμένος κατέφυγε στον Μιχαήλ Καντακουζηνό, τον επονομαζόμενο Σεϊτάνογλαν, και ζήτησε την μεσολάβησή του, επειδή ήταν φίλος τού πασά.

Ο δυνατός αυτός Έλληνας συνέστησε στον Ιωάσαφ να μείνει στην Αδριανούπολη, ενώ ο ίδιος πήγε στην Κωνσταντινούπολη και υπεράσπισε τον Ιωάσαφ, τονίζοντας ότι αυτός δεν είναι, όπως τον παρέστησαν, γιατί δεν γνωρίζει καμμιά ξένη γλώσσα!! Η υπόθεση αυτή έληξε με την πληρωμή 2.000 δουκάτων στον Μεχμέτ πασά και με την καταδίκη τού κατηγόρου να τραβά κουπί στις γαλέρες.
Μολαταύτα η λύπη τού σουλτάνου Σελίμ Β΄ ήταν πολύ μεγάλη και η οργή του ξέσπασε ακράτητη στους χριστιανικούς πληθυσμούς τής αυτοκρατορίας του.

Αναφέρεται ότι οι Τούρκοι ρίχθηκαν σε λεηλασίες, φόνους και αιχμαλωσίες στις περιοχές Θεσσαλονίκης, Αγίου Όρους και Καρπάθου, ότι τα θύματα ήταν επάνω από 30.000 και κύριος στόχος τους οι μοναχοί, επειδή φοβούνταν, μήπως με την επιρροή τους, προκαλέσουν επαναστάσεις των χριστιανικών πληθυσμών. Ασφαλώς όμως πρόκειται κυρίως γιά διαδόσεις που προήλθαν από τα προγενέστερα γεγονότα τού Αγίου Όρους και τής Θεσσαλονίκης (τα είδαμε παραπάνω) και οι οποίες τονώθηκαν και αναζωογονήθηκαν με το νέο κύμα τρομοκρατίας, που ήταν επόμενο να σημειωθεί μετά την ναυμαχία τής Ναυπάκτου.
Θετικές ειδήσεις μάς δίνουν δύο σημειώματα τής εποχής εκείνης: ότι στις Σέρρες, στην δεύτερη μεγάλη ακρόπολη τού ελληνισμού στην Β.Α. Μακεδονία, οι Τούρκοι λεηλάτησαν την μητρόπολη των Σερρών και επτά άλλες εκκλησίες, ερήμωσαν την μονή τού Προδρόμου και τα «προάστεια» και μετόχια· ότι τα λάφυρα, εκκλησιαστικά χειρόγραφα κ.λπ. τα πουλούσαν έπειτα οι ίδιοι, όπου μπορούσαν· έτσι ό παπά Αργυρός, γιός τού παπά Κύρου, από τους Προσάκκους, αγόρασε ένα ευαγγέλιο. Άραγε παρατηρήθηκε στην περιοχή εκείνη, όπως και στην μεσημβρινή Ελλάδα, κάποια επαναστατική ζύμωση, ίσως και κίνηση, για την οποία σήμερα δεν ξέρουμε τίποτε;

Θράκη

Τον Αύγουστο ή Σεπτέμβριο τού 1573, διακόσιες τριάντα τουρκικές γαλέρες με τον Ουλούτζ Αλή επιστρέφοντας στην Κωνσταντινούπολη έκαψαν το χωριό Κάστρο κοντά στην Καλλίπολη και έπιασαν μερικά πρόσωπα— ασφαλώς γιατί κάποια αναταραχή των Ελλήνων θα είχε σημειωθεί εκεί. Η κατάσταση γενικά είναι ανώμαλη. Ακόμη και έξω από την Κωνσταντινούπολη δρα την νύχτα πλήθος από ληστές.

Αίγυπτος

Ακόμη και για τούς Έλληνες τής απομακρυσμένης Αιγύπτου ο αντίκτυπος τής ναυμαχίας είχε φοβερά αποτελέσματα. Σ’ αυτήν φαίνεται την περίοδο ανάγονται όσα έγραφε ο Μελέτιος Πηγάς σε μιά επιστολή του: ότι με την διαταγή τού σουλτάνου είχαν καεί τα ελληνικά βιβλία και χειρόγραφα και ότι είχε απαγορευθεί να μιλούν ελληνικά·καθώς μάλιστα τού έλεγε κάποιος μοναχός Ιωακείμ, μέσα σε μιά μέρα είχαν κόψει τις γλώσσες 30.000 ατόμων, μόνο και μόνο γιατί είχαν μιλήσει ελληνικά— υπερβολή ασφαλώς.

Το σχέδιο τού καθολικού Μητροπολίτη Τιμόθεου που δεν πραγματοποιήθηκε

Πολλά αξιόπιστα στοιχεία σχετικά με την κατάσταση που δημιουργήθηκε στις τουρκοκρατούμενες ελληνικές χώρες μετά την ναυμαχία τής Ναυπάκτου αντλούμε από την επιστολή τού μητροπολίτη τής Δαλματίας, Ιταλίας, Απουλίας, Αμβρακίας, Βασιλικάτων, Καλαβρίας, Σικελίας και Μάλτας και όλης γενικά τής Δύσης, Τιμοθέου, προς τον πάπα Πίο Ε΄ (15 Μαρτίου 1572), γνωστό για τις ακούραστες προσπάθειές του να συνασπίσει τις χριστιανικές δυνάμεις εναντίον των Τούρκων. Ο Τιμόθεος αναφέρει —ανάμεσα σε άλλα— πως ο σουλτάνος, αντιμετωπίζοντας επείγουσες πολεμικές ανάγκες, κάνει παιδομάζωμα και στρατολογεί στα τέσσερα παιδιά τα δύο, ότι ναυπηγεί νέο στόλο με 300 καράβια στην Μαύρη Θάλασσα, ότι εργάζονται γι’ αυτό νύχτα – μέρα και ότι ελπίζει να τα έχει έτοιμα τον Μάιο. Ύστερ’ απ’ αυτά υποβάλλει στην έγκριση τού πάπα το εξής σχέδιο: Ισχυρός χριστιανικός στόλος να καταστρέψει τα Κάστρα Ρίο και Αντίρριο που ελέγχουν τον Κορινθιακό, να εκβιάσουν τα Δαρδανέλλια και να καταλάβουν την ανοχύρωτη σχεδόν Κωνσταντινούπολη, ενώ προς τον ίδιο στόχο θα συγκλίνουν χριστιανικοί στρατοί τής ξηράς, που θα ξεκινήσουν από ακραία σημεία τής αυτοκρατορίας. Έτσι 30.000 περίπου θα έπρεπε ν’ αποβιβαστούν στο Δυρράχιο με διπλά όπλα, γιά να εξοπλίσουν με τα μισά τους κατοίκους τής Κάτω Αλβανίας και ιδίως τους Χειμαρριώτες. Αυτοί θα συναντούνταν στην Έδεσα με τους Χειμαρριώτες που θα κατέβαιναν προς τα Ιωάννινα και την Καστοριά και θα εβάδιζαν μαζί έπειτα εναντίον τής Θεσσαλονίκης· συγχρόνως  ο στρατός τού βασιλιά Μαξιμιλιανού, που θα συμπαρέσυρε στο πέρασμά του Σέρβους και Βουλγάρους κάνοντάς τους «φράνγκους λίμπερους» (δηλαδή δίνοντάς τους πολιτικά και φορολογικά προνόμια), θα περνούσε από την Σόφια, θα προχωρούσε προς την Ανατολική Μακεδονία και θα συναντούσε τα παραπάνω στρατεύματα· άλλοι πάλι θ’ αποβιβάζονταν στην Ζάκυνθο και στο Χλεμούτσι τής Πελοποννήσου και άλλοι στην Μεγάλη Μάνη, οι οποίοι με τους πολεμικούς Μανιάτες θ’ ανέβαιναν προς τα επάνω και διασχίζοντας τις άλλες ελληνικές χώρες θα έσπευδαν να ενωθούν με τους άλλους στρατούς.

Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Τιμόθεος, σε πολλά μέρη τής επιστολής του, εξαίρει την ανδρεία και την μαχητικότητα των Αλβανών, τόσο εκείνων που κατοικούν μέσα στην Αλβανία, όσο και των άλλων, που είχαν εποικιστεί και αναμειχθεί με τους εντοπίους σε διάφορα σημεία των ελληνικών χωρών. Επίσης ο ίδιος προθυμοποιείται να κάνη τον κατάσκοπο· να πάγει στην Πόλη και να μεταδώσει στον πάπα ό,τι μάθει σχετικά με την ετοιμασία τού νέου στόλου και στρατού. Αξιοσημείωτο είναι το λεγόμενο ότι «…η Μεγάλη Μάνη ολίγο προσκυνά τον Τούρκο...»— φράση που ρίχνει κάποιο φως στην εσωτερική κατάσταση τής χώρας.

Η επιστολή αυτή τού Τιμοθέου δεν κατέληξε σε τίποτε το θετικό.

Οι αναταραχές που σημειώθηκαν σε πολλές περιοχές τού ελληνικού χώρου μετά την ναυμαχία τής Ναυπάκτου, καθώς και οι στρατολογίες χριστιανοπαίδων για το γενιτσαρικό σώμα προκάλεσαν την φυγή των κατοίκων και την ερήμωση ιδίως των χωριών εκείνων, που βρίσκονταν κοντά σε λιμάνια. Έτσι χαρακτηριστική είναι η καταφυγή χωρικών στην Πάργα, που δεν θέλουν να ξαναγυρίσουν στα χωριά τους, «…amando piuttosto non ever terra da lavorare, che averla con la pardita de’figliuoli…», όπως έγραφε τον Ιούνιο τού1576 ο βάιλος Ant. Tiepolo. Επίσης για τους ίδιους λόγους οι τιμαριούχοι στην Πελοπόννησο δεν έβρισκαν εργατικά χέρια. Γενικά ο πληθυσμός των χωριών των τιμαρίων μειώνεται συνεχώς. Ασφαλώς τότε θα εγκαταλείφθηκαν πολλά χωριά. Το ίδιο ερημώνονται και τα χωριά των νησιών τού Αιγαίου, απ’ όπου έπαιρναν τους κωπηλάτες. Και οι σκλάβοι δεν αρκούν πιά να επανδρώσουν παραπάνω από 20 γαλέρες, ενώ οι  μ α ρ γ ι όλο ι (όπως ονόμαζαν τα κακοποιά στοιχεία από την Κρήτη) που σύχναζαν στις ταβέρνες τού Πέραν και οι οποίοι άλλοτε γέμιζαν τουλάχιστο 30 γαλέρες, δεν παρουσιάζονταν πιά.

Γενικά η ήττα των Τούρκων στην Ναύπακτο προκάλεσε την σκλήρυνση τής στάσης τους απέναντι των χριστιανών και ασφαλώς το ξέσπασμα οχλοκρατικών εκδηλώσεων σε διάφορα μέρη τής αυτοκρατορίας, γιά τις οποίες σήμερα δεν γνωρίζουμε πολλά πράγματα. Επομένως ο αντίκτυπος θα ήταν πολύ σοβαρός στην διαβίωση τού χριστιανικού πληθυσμού.

Οι περιπτώσεις εξισλαμισμού ή κρυπτοχριστιανισμού πληθύνονται. Δεν είναι λοιπόν απίθανη η γνώμη τού Hasluck ότι την εποχή ακριβώς αυτή σημειώνονται εξωμοσίες ελληνικών πληθυσμών στην περιοχή τού Πόντου. Τα γεγονότα όμως είναι πολύ σκοτεινά και είναι αδύνατο να παρουσιάσουμε πειστικές σχετικά αποδείξεις. Νομίζω όμως ότι οι περισσότεροι εκεί πληθυσμοί προσέρχονται στον ισλαμισμό μετά το 1665.
Πολλές όμως και θετικές ειδήσεις έχουμε για την έκρυθμη κατάσταση που δημιουργήθηκε στις Κυκλάδες μετά την έκρηξη τού βενετοτουρκικού πολέμου τού 1570-1573.

Πηγή: *Το μοναδικό έργο τού Απόστολου Βακαλόπουλου, Ιστορία τού Νέου Ελληνισμού, Γ΄ τομ., Θεσσαλονίκη 1968.

Ηλεκτρονική πηγή: www.e-istoria.com

Αφήστε μια απάντηση