,
,
Γράφει η Μυροφόρα Ε. Ευσταθιάδου, Εθνολόγος.
Μια από τις πιό ευχάριστες περιόδους τού χρόνου είναι το Δωδεκαήμερο των γιορτών από τα Χριστούγεννα έως και τα Θεοφάνεια. Υπάρχει μία μαγεία στην ατμόσφαιρα, γεγονός καθόλου τυχαίο.
Από την αρχαιότητα γιόρταζαν αυτή την περίοδο, με τις γιορτές των Ανθεστηρίων. Η λαϊκή πίστη περιγράφει δαιμόνια, μαγείες, δεισιδαιμονίες, μύθους, ευχές που πραγματοποιούνται, προλήψεις… Καλικάντζαρους!
Οι Καλικάντζαροι, είναι ειδικά δαιμόνια που εμφανίζονται μόνο τα Καλαντόφωτα. Πίστευαν πάντα ότι ο Άδης είναι «ανοιχτός» αυτές τις μέρες και ότι οι ψυχές παίρνουν διάφορες μορφές. Έτσι, λοιπόν, έπρεπε να εφευρεθούν τρόποι, ώστε να κρατήσουν μακριά από κάθε σπίτι τα δαιμόνια αυτά. Ο πιο διαδεδομένος και… αποτελεσματικός τρόπος, σ’ ολόκληρο τον Πόντο, ήταν το καλαντοκούρ’. Ήταν ένα χοντρό κούτσουρο που έκαιγε στο τζάκι κάθε βράδυ, ιδιαίτερα, όμως, την παραμονή της Πρωτοχρονιάς. Η φωτιά κρατά μακριά το δαιμόνιο και… ακόμα κι αν τολμήσει να πλησιάσει, το καίει! Έτσι εξηγούσαν τους περίεργους θορύβους στο τζάκι. Αν για κάποιο λόγο έσβηνε η φωτιά, το θεωρούσαν κακό σημάδι. Σε κάποιες περιοχές τού Πόντου, «καλαντοκούρ’» ονομάζουν την λεπτή βέργα που τοποθετούν πάνω στην βασιλόπιτα, κυρίως τα πρωτότοκα παιδιά, λέγοντας :
«Εξέβαμε ασ΄σην κακοχρονίαν,
εσέβαμε σην καλοχρονίαν,
υ΄είαν κι ευλο΄ίαν, δώσ΄τεν τ΄άλογον κριθάρια».
Τα Χριστούγεννα ή τη Χριστού, είναι η πρώτη κατά σειρά γιορτή τού Δωδεκαημέρου. Τα ποντιακά χριστουγεννιάτικα κάλαντα είναι κατά κάποιον τρόπο πιό ολοκληρωμένα από τα αντίστοιχα άλλων περιοχών. Αναφέρονται στην γέννηση τού Χριστού, την ζωή Του, στην προδοσία των Εβραίων, αλλά και στην σταύρωση.
«Χριστός ΄γεννέθεν, χαρά σον κόσμον
Χα καλή ώρα, καλή σ΄ημέρα…….»
Η χαρά ήταν απερίγραπτη όταν έβλεπαν ομάδες παιδιών να ψάλλουν τα κάλαντα από σπίτι σε σπίτι. Είναι πολύ συγκινητικό να ακούς μικρά παιδιά, ενώ η σκλαβιά έχει ριζώσει. Ίσως γι’ αυτό τα ποντιακά χριστουγεννιάτικα κάλαντα αναφέρονται στην γέννηση, την ζωή, την σταύρωση και την Ανάσταση τού Θεανθρώπου. Παρομοίαζαν τον Χριστό με το υπόδουλο γένος.
Η ανάσταση, δίνει ελπίδα απελευθέρωσης, αναπτερώνει το ηθικό, έστω και γιά λίγες ημέρες τον χρόνο…
Ανάμεσα στα κάλαντα, οι Πόντιοι πολλές φορές έλεγαν και άσματα πατριωτικού περιεχομένου. Ήταν ένας τρόπος ψυχικής έκφρασης, καθώς την περίοδο αυτή υπήρχε ελευθερία ως προς τα Κάλαντα. Δεν άφηναν, λοιπόν, την ευκαιρία να πάει χαμένη και τραγουδούσαν:
«Μαύρη είν΄η νύχτα στα βουνά, στους κάμπους
πέφτει χιόνι,
Ο Έλλην ξεσπαθώνει…..»
και απήγγειλαν «Τού Σκλάβου το καράβι», ένα λόγιο ποίημα, που περιγράφει πώς αρματώνουν το καράβι τής Ελευθερίας όλες οι πόλεις τού Πόντου. Πολλές φορές οι αρχές αναρωτιούνταν τί λένε, αλλά οι Πόντιοι τους καθησύχαζαν ότι είναι απλώς Κάλαντα!
Ένα έθιμο που σχετίζεται άμεσα με την Πρωτοχρονιά είναι το Καλαντίασμαν τη πεγαδί. Τα μεσάνυχτα τής Πρωτοχρονιάς έπαιρναν νερό από τα πηγάδια και τα ποτάμια. Είναι το λεγόμενο καλαντόνερον, το οποίο έφερναν στο σπίτι. Έπιναν όλοι από λίγο και ράντιζαν μ’ αυτό το σπίτι, την αυλή, τα χωράφια και τα ζώα τους. Αμίλητος έπρεπε να πάρει κανείς νερό, αμίλητος να το φέρει σπίτι και αμίλητος να ραντίσει όλους τους παραπάνω χώρους. Αυτό συνέβαινε κυρίως «γιά να μη αγνεφεί η νερομάισα τη πεγαδί». Μεταφορικά ερμηνεύεται ως εξής: το νερό, ως πολύτιμο στοιχείο τής ζωής είναι ευπρόσβλητο από κακόβουλες σκέψεις, από το «μάτι» των ανθρώπων.
Σο καλαντίασμαν τη πεγαδί πήγαιναν κυρίως νέες κοπέλες, με διάφορα δώρα. Τοποθετώντας τα στο πηγάδι έλεγαν:
«Κάλαντα και καλός καιρός,
πάντα και του χρόνου».
Πίστευαν πως η ροή τού νερού σταματάει γιά λίγο, κατά την αλλαγή τού χρόνου. Αν έβλεπε κάποιος αυτό το μαγικό φαινόμενο, ό,τι ζητούσε θα το αποκτούσε μέσα στον καινούργιο χρόνο, θα επλερούτον σα μουράτια τ’. Παίρνοντας κανείς το νερό, δεν έπρεπε να γυρίσει πίσω.