ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΣΥΜΗΣ

,

 

,

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΣΥΜΗΣ

.

Ο αμφιθεατρικός νεοκλασικός οικισμός διαμορφώθηκε κατά την περίοδο οικονομικής άνθησης

.

Του Μιχάλη Εμμ. Αρφαρά

Συγγραφέα

.

……….Η ΣΥΜΗ διατηρεί πανάρχαιες θέσεις και μάλιστα ακροπόλεις που μαρτυρούν λαμπρό πολιτισμό και σφριγηλή ζωή.

……….Η ακρολοφία Κάστρο, κορωνίδα της Άνω Πόλης, περιέλαβε κατά τον μεσαίωνα τα απομεινάρια της εκεί αρχαίας ακρόπολης, τα μεταρρύθμισε, αναστήλωσε φρουριακά τμήματα με καταλύματα και γενικά οχύρωσε την περιοχή. Όλα αυτά κάτω απ’ την προσταγή των Ιωαννιτών Ιπποτών, σύμφωνα με τα διατηρούμενα αρχεία της Μάλτας και τη σωζόμενη επιγραφή του 1407.

……….Λίγο αργότερα, πάντα εξελικτικά, συσπειρώθηκε ο οικισμός Άνω Πόλης ή χωριού γύρω απ’ το Κάστρο, σύμφωνα με τις ανάγκες της εποχής, τις δεσμεύσεις από τους κατακτητές, την απομάκρυνση του κινδύνου πειρατειών και της κάθε μάστιγας (πανούκλα, ελονοσία, χολέρα, κ.α.).

……….Με τη μείωση και εξάλειψη αυτών των δυσχερειών, οι Συμαίοι αναζήτησαν αμεσότερη επικοινωνία με τον «έξω κόσμο». Η οικονομική άνθηση έφερε και την αναβάθμιση των συνθηκών διαβίωσης.

Κάτω Πόλη

……….Με την πάροδο των αιώνων, οι κάτοικοι, με πνεύμα φιλοπρόοδο και δημιουργικό, οικοδομούσαν παντού. Χωρίς να εγκαταλείπουν την Άνω Πόλη, επάνδρωσαν το επίνειό τους, Κάτω Πόλη ή Γιαλό. Σε περιορισμένη ακτίνα δημιούργησαν σύγκορμο οικισμό. Επιπεδόστεγα σπίτια (σπανιότερη και παλαιότερη μορφή) μονόπατα, δίπατα (ανωκάτωγα), τρίπατα και άλλα ακαθόριστου τύπου ξεπρόβαλαν παντού. Κάθε οικογένεια εξασφάλιζε τη στέγη της, παρά την άνιση αύξηση της ευημερίας, τη δυσχέρεια στην εξασφάλιση των υλικών και του πετρώδους και επικλινούς του εδάφους του νησιού. Αποτέλεσμα αυτού του απροκαθόριστου οικιστικού οργασμού είναι ο αμφιθεατρικός οικισμός που θαυμάζουμε σήμερα.

……….Αξίζει εδώ να σταθούμε σε μια κατηγορία αρχοντόσπιτων, που δεν είχαν δεχθεί την άμεση επίδραση του νεοκλασικισμού, ή αν θέλετε, που προσπέρασαν την εποχή τους. Δεν υποτάχτηκαν εύκολα σε αρχιτεκτονικές προσταγές και ρυθμούς και αποκάλυψαν πτυχές ανθρώπινου δυναμισμού και επινόησης. Πρόκειται για τα αρχοντικά του Χατζηαγαπητού, του Βαλέριου, του Πετεινάκη και άλλων επωνύμων.

……….Για το πρώτο -μουσειακό πλέον σήμερα- επικεντρώνει το ενδιαφέρον όχι μόνο των ειδικών, αλλά και των απλών επισκεπτών. Ευοίωνη αρμονικότητα και προσαρμογή στην κτιστή πέργκολα, στο λιακωτό, στις τοξοστοιχίες, στις τοιχογραφίες και στα ξυλόγλυπτα, στην ανεμόσκαλα και στα παρασκάλια, στα λαμπαδιασμένα παράθυρα και στις πολεμίστρες, στα κελάρια, θολάρια και κρυψώνες, στα δωμάτια ύπνου και διημέρευσης. Σελίδες για τον πλούτο αυτό, μας διασώζει ο Δημ. Βασιλειάδης στο Β’ τόμο των «Συμαϊκών».

……….Η σημερινή αρχιτεκτονική της Σύμης, αμφιθεατρική, κλιμακωμένη από τη θάλασσα ως τα βραχοτόπια, απλώθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα και οριστικοποιήθηκε στις αρχές του 20ού. Όμως, ο 19ος και ο 20ός σφράγισαν τον τόπο. Η αρχιτεκτονική φυσιογνωμία του νησιού, επιδεκτική στον νεοκλασικισμό και τα άλλα ρεύματα της εποχής, μορφοπλάστηκε και αναπτύχθηκε παράλληλα με την οικονομική δράση του νησιού. Νεοκλασική την ονοματίζουν, όμως νεοκλασικίζουσα είναι το ορθότερο.

Εσωτερικός χώρος

……….Εσωτερικά τα σπίτια είχαν αρχοντιά με το διάκοσμο και τη μαστοριά που τα διέκρινε, ενώ εξωτερικά έπαιρναν την προσωπικότητά τους από τους ντόπιους τεχνίτες. Αυτοί αυτοσχεδίαζαν και δημιουργούσαν με τη φαντασία τους τις γραμμές και τα επίπεδα. Παίρνοντας τις περιγραφές από τους νοικοκυραίους ταξιδευτές που περιδιάβαιναν τις μεταναγεννησιακές πόλεις, τις μετέβαλαν με επιδεξιότητα σε έργο.

……….Με την εσωτερική διάταξη και οργάνωση του χώρου δεν θα ασχοληθούμε, για ν’ αποφύγουμε τη σαγήνευση και τις απαιτήσεις που αξιώνουν. Ενδεικτικά σταχυολογούμε λιγοστές ορολογίες, για να αποθαυμάσουμε το γλωσσικό ιδίωμα: μουσάντρα, παρμακλίκια, μπουλέμενους αμουσία, ναννούδι, αποκρέβατος, πάγκα, λουσέρνα, τσάτι κ.ά.

Νεοκλασικισμός

……….Εξωτερικά η αρχιτεκτονική της Σύμης υπακούει συνολικά -όπως είπαμε- στον νεοκλασικισμό, με ελάχιστες παραφωνίες. Τα σπίτια δαμάζουν τον πέτρινο όγκο, σκαρφαλώνοντας στα βράχια. Οι περισσότερες στέγες είναι δίρριχτες ή δικλινείς, κεραμιδένιες όλες, αετοειδείς συνήθως, μ’ ένα μικρό γείσωμα στο τελείωμά τους. Πού και πού εμφανίζονται και τετράρριχτες στέγες, αλλά αυτές ανήκουν σε δημόσια κτίρια ή σε νεώτερες εποχές. Ακροκέραμοι δεν χρησιμοποιούνται. Η χρήση του πηλού και του γύψου είναι υποτονική. Η επιφάνεια των ανοιγμάτων είναι συμμετρική ως προς ένα ή δυο κατακόρυφους άξονες.

……….Όμως, αναλογικά με το ύψος και τις άλλες διαστάσεις και ειδικά για νεοκλασικά σπίτια, θεωρείται μάλλον μικρή. Πάντως, ικανοποιητική για να δέχεται την αιγαιοπελαγίτικη αύρα. Τα παραθυρόφυλλα, γαλλικού τύπου με τραβέρσες από ανθεκτικό ξύλο, προσθέτουν πειθαρχία στις μορφές και προσαρμογή.

……….Εξωτερικά, τα μεσοπατώματα και οι άλλες εμφανείς πλευρές, χωρίζουν το σπίτι με λεπτή ή κανονική ταινία από επίχρισμα, η οποία τονίζεται περισσότερο με τη χρωματική διαβάθμιση που δίνει την τελική μεγαλοπρέπεια και χάρη. Τα χρώματα που επικρατούν: ώχρα, ωχροκίτρινο έως ωχροπράσινο, ανοικτό καρμινόχρωμα και άσπρο. Σε μικρές επιφάνειες έχει θέση και το κεραμίδι, ενώ σε νεώτερες επιχρωματώσεις το λουλακί.

……….Γενικά οι όψεις των σπιτιών είναι καλυμμένες από στιβαρό και λεπτόκοκκο επίχρισμα, που πρέπει ν’ αντέχει στη χειμωνιάτικη θαλασσόσυρμη και στο μανιακό ξέσπασμα των κυμάτων. Ταπανωκάσια διατηρούν οριζόντια ορθογωνικά γείσα, σαν επίστεγη. Αυτή δημιουργεί συχνά φουρού- σια ή ταμπλαδωτές προεξοχές. Καμιά φορά η επίστεγη παίρνει ελλειπτική μορφή, αλλά ποτέ οξύκορφη και αιχμηρή.

……….Οι εξώστες είναι φτιαγμένοι από ντόπιες λαξευμένες πλάκες βγαλμένες από τις τοποθεσίες Σεντούκα, Ανέφαμα, Βρύσι, Ελεούσα, κ.ά. Συναντιώνται όμως και ξύλινοι. Το ίδιο συμβαίνει και στα φουρούσια: πέτρινα, ξύλινα αλλά και σιδερένια. Τις σιδεριές σφυριλατούσαν ντόπιοι τεχνίτες, συνεχίζοντας την παραδοσιακή τέχνη (κλειστό επάγγελμα). Αντίθετα, η τέχνη του ξυλουργού ήταν αρκετά διαδεδομένη, από επίλεκτα ξύλα που έφερναν από Αυστρία μέσω Τεργέστης ή απ’ την Ανατολή.

«Μάτια του βοδιού»

……….Σε κάθε νεοκλασικό οικισμό, τα επιβλητικά στοιχεία των σπιτιών είναι συνήθως οι στέγες, τα αετώματα, τα φουρούσια, οι σιδεριές κ.λπ. Στη Σύμη όλ’ αυτά κατατάσσονται σε δεύτερη μοίρα. Την πρώτη θέση έχουν οι φεγγίτες. Δεσπόζουν καταμεσής του αετώματος ή, όταν δεν έχει αέτωμα, στο μέσο της ορθογωνικής απόληξης του κτιρίου.

……….Πρόκειται για τα λεγάμενα «μάτια του βοδιού», κομψά φτιαγμένα, αντίμαχα στραμμένα μεταξύ τους, που προκαλούν. Καθένα με την προσωπικότητά του, με τις λεπτομέρειες του, με τις μνήμες του.

……….Οι φεγγίτες χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: στους αεριζόμενους (ανοικτούς) και στους τυφλούς που λειτουργούν απλά ως διακοσμητικοί. Πάντως, όπως κι αν είναι, διατηρούν ποικίλες μορφές, με καθοριστική αυτή του σταυρού. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους σταυροειδείς τύπους: διπλός ακτινόσχημος, λογχοειδής με ακτίνα, φυλλόσχημος, βαθμιδωτός με ακτινόσχημο, ονυχωτός, τριφυλλοειδής, καμπυλοειδής, διπλός ιδιόσχημος, χιαστός με αστέρι, σταυρόσχημος με τραπεζοειδή απεικόνιση, κ.λπ.

……….Οι φεγγίτες αυτοί, ανεξάντλητοι σε πολυμορφία, είχαν εκτός από τους καθαρά πρακτικούς και αισθητικούς λόγους ύπαρξης και λόγους μαγικούς και αποτρεπτικούς. Να φοβίζουν -όπως λένε- και ν’ απομακρύνουν τα δαιμόνια έξω απ’ το σπιτικό. Μια συνήθεια που έλκει την καταγωγή της από την αρχαιότητα, πέρασε στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή εποχή και κληρονομήθηκε ως τις μέρες μας.

……….Εκτός απ’ τους φεγγίτες, εμφανή θέση έχουν και τα αμέτρητα αλλά προς κάθε επίπεδο σκαλοπάτια, οι πεζούλες, οι ξερολιθιές, οι λιγοστές αλλά αδιάφθορες αυλόπορτες με παραστάδες και οι βοτσαλωτές αυλές. Το υποκατάστατο των αρχαίων προγόνων ψηφιδοθετών, που συναντούμε συνήθως στους αύλιους χώρους των εκκλησιών.

Άλλα κτίσματα

……….Οι ανενεργοί ανεμόμυλοι, τα λιοτρίβια και τα πατητήρια, οι στέρνες για το βρόχινο νερό, οι «ταρτάνες» (είδος παρτεριού) με τις αψιδωτές καμάρες και τ’ άλλα βοηθητικά κτίσματα σε κοντινές ή ξέμακρες θέσεις, προδίδουν λαϊκή σοφία και έμπνευση στην οργάνωση του χώρου της πολιτείας.

……….Γενικά η αρχιτεκτονική στη Σύμη διατηρείται -αν όχι στο βαθμό που θα έπρεπε ή που θα ταίριαζε- σε ικανοποιητικά επίπεδα. Και αυτό γιατί: α) λιγοστοί, κυρίως απόδημοι, ιχνηλάτησαν με σεβασμό τον πολιτισμό των προπατόρων τους, β) οι ντόπιοι δεν ξεπούλησαν βίαια τα σπίτια τους σε αλλοδαπούς, και γ) ο έλεγχος της αρχαιολογικής υπηρεσίας περιόρισε τις ακρότητες των ακάθεκτων νεόπλουτων, που νοιάζονται μόνο για την κερδοσκοπία.

***

Πηγή: Το κ α τ α π λ η κ τ ι κ ό ένθετο αφιέρωμα της κυριακάτικης εφημερίδος Καθημερινή, Επτά Ημέρες, τεύχος Κυριακής, 5 Ιουνίου 1994.