,
Παναγιώτης Ποταγός “Εἷς Ἕλλην”
,
Τού Καρόλου Μωραΐτη, δικηγόρου, συγγραφέα τού βιβλίου «Εἷς Ἕλλην». «Μυθιστορηματική Βιογραφία»
……….Τον Δεκέμβριο τού 1865, ο πρώτος βασιλέας τού Βελγίου Λεοπόλδος ο Α΄, ο οποίος 35 χρόνια πριν είχε παραιτηθεί από τον Ελληνικό θρόνο, επειδή – σύμφωνα με τις απόψεις μεγάλης μερίδας ιστορικών – οι Τρείς Δυνάμεις δεν φάνηκαν πρόθυμες να ικανοποιήσουν τούς όρους που έθεσε, πέθανε σε ηλικία 75 ετών, βυθίζοντας στο πένθος τον λαό του. Στο θρόνο ανήλθε ο γιός του Λεοπόλδος ο Β’, άνθρωπος με μεγαλεπήβολα σχέδια, αφού και πριν ακόμη από την άνοδο του στον θρόνο είχε διασχίσει την Αφρική, στην οποία ονειρεύτηκε να δημιουργήσει μία αυτοκρατορία. Το 1876 ίδρυσε την Εθνική Εταιρεία τού Κονγκό και το 1885 κατέστησε με τις προσπάθειές του, δυνατή την δημιουργία Ανεξάρτητου Κράτους τού Κονγκό, που το 1908 έγινε βελγική αποικία.
……….Την περίοδο εκείνη ένας άγνωστος μέχρι τότε Έλληνας εξερευνητής, που λίγο καιρό πριν είχε επιστρέψει από τα βάθη τής Αφρικής, προσπαθεί να κάνει γνωστά τα αποτελέσματα των περιηγήσεών του στην Ευρώπη.
……….Οι Ελληνικές κυβερνήσεις τού έχουν γυρίσει την πλάτη αδιαφορώντας γιά τα επιτεύγματά του. Την ίδια αδιαφορία επιδεικνύουν και αρκετές ευρωπαϊκές γεωγραφικές εταιρείες. Τελικά, μετά από αγώνα μηνών, η Γαλλική Γεωγραφική Εταιρεία ανταποκρίνεται στο αίτημά του να δημοσιευθεί περίληψη των περιηγήσεών του, αναγνωρίζει το μέγεθος τής προσφοράς του και το παραβάλλει προς τις περιπέτειες των Αργοναυτών και τις περιπλανήσεις τού Οδυσσέα. Ο δαιμόνιος αιώνιος Έλληνας. Από την μιά μέρα στην άλλη, ο άσημος περιηγητής γίνεται διάσημος. Όλοι πιά μιλούν γιά τον Γορτύνιο γιατρό Παναγιώτη Ποταγό και τα κατορθώματά του. Το όνομά του εμφανίζεται στις πρώτες σελίδες των εφημερίδων. Σε κάποια από αυτές, την «Debat», διαβάζουμε: «Οι περιηγήσεις των Λίβινγκστον και Στάνλεϋ, απέκτησαν όνομα. Μα την επιστημονική ωφέλεια είχε μονάχα η περιήγηση τού Παναγιώτη Ποταγού».
……….Κορυφαίες ξένες προσωπικότητες εκφράζονται με ενθουσιασμό γιά το πολύπτυχο έργο του. Ο εξερευνητής Ουζφάλβι, αποκαλεί τις περιηγήσεις τού Ποταγού «καταπληκτικά ταξίδια» και ο γραμματέας τής Γαλλικής Γεωγραφικής Εταιρείας Κάρολος Μονουάρ, χαρακτηρίζει το νου του, από τα τόσα που είχε δει, «σωστό θησαυρό». Μεταξύ των θαυμαστών του, και ο βασιλέας τού Βελγίου, τότε πρόεδρος τής Παγκόσμιας Γεωγραφικής Εταιρείας. Τον προσκαλεί, τιμής ένεκεν, στις Βρυξέλλες γιά να υπογράψει στην Χρυσή Βίβλο των εξερευνητών. Ήταν η μεγαλύτερη διάκριση με την οποίαν μπορούσε να τιμηθεί ένας εξερευνητής και, φυσικά, η μοναδική που δόθηκε ποτέ σε Έλληνα. Δέχεται την πρόσκληση με φανερή συγκίνηση. Πηγαίνει σιδηροδρομικώς στις Βρυξέλλες και την επομένη γίνεται δεκτός από τον άνακτα στον καλλιμάρμαρο «Οίκο τού Βασιλέως», ένα αρχιτεκτόνημα γοτθικού ρυθμού, που ακόμη και σήμερα φαντάζει μεγαλόπρεπο στην Μεγάλη Πλατεία.
……….Ο Λεοπόλδος ήταν καθισμένος στον χρυσοποίκιλτο θρόνο του. Μόλις τον είδε, σηκώθηκε. Ο Ποταγός τον πλησίασε με το γνώριμο αργό του βήμα και υποκλίθηκε ελαφρά:
– Τα σέβη μου Μεγαλειότατε, τού είπε με υπερχειλίζουσα συγκίνηση. Η πρότασή σας με τιμά ιδιαίτερα. Στο πρόσωπό μου εκδηλώνεται σήμερα ο σεβασμός προς την πατρίδα μου.
– Αξιοσέβαστε κύριε Ποταγέ, πριν πάρω την απόφαση να σάς προσκαλέσω, φρόντισα να πληροφορηθώ τα πάντα γύρω από το έργο και την προσωπικότητά σας. Σάς διαβεβαιώ λοιπόν, ότι όσα έμαθα, μού διήγειραν βαθύ αίσθημα σεβασμού και κατάπληξης γιά το ατρόμητο θάρρος, το ριψοκίνδυνο τού χαρακτήρος σας και την χαλύβδινη θέληση που επιδείξατε επί 15 ολόκληρα χρόνια, διασχίζοντας χώρες άγνωστες και εχθρικές, χάριν τής επιστήμης. Αλλά και σαν άνθρωπος είστε υπόδειγμα άφθαστης αρετής και αυτοθυσίας, αληθινά σοφός, εγκρατής, πιστοποιώντας έτσι στην πράξη όλα τα γνωρίσματα τού τέλειου άνδρα.
– Υπερβάλλετε Μεγαλειότατε, τού αποκρίθηκε με την μυθώδη εκείνη ταπεινότητα που τον διέκρινε. Δεν έκανα παρά αυτό που νόμιζα σωστό, διαπνεόμενος από θερμή φιλοπατρία. Τίποτα περισσότερο.
……….Με την συζήτηση, ο Λεοπόλδος συμπάθησε ακόμη πιό πολύ τον μετριόφρονα Αρκάδα γιατρό, με τα ευγενικά αισθήματα και τούς λιτούς τρόπους. Στο μεταξύ ο γραμματέας των ανακτόρων είχε προσκομίσει την Χρυσή Βίβλο, που είχε ανοίξει ο πατέρας του.
– Παρακαλώ, περάστε, τού είπε ευγενικά και τού έδειξε την τράπεζα με την Βίβλο και το μελανοδοχείο με τ’ ολόχρυσο φτερό.
……….Πλησίασε με έκδηλη ψυχική ταραχή. Η στιγμή ήταν ιερή. Ίσως η ιερότερη τής ζωής του. Με χέρι που έτρεμε πήρε το φτερό και το βούτηξε στο μελανοδοχείο. Αλλ’ αντί να γράψει φαρδιά – πλατιά τ’ όνομά του και να περάσει έτσι στο πάνθεον των μεγάλων τής ιστορίας των εξερευνήσεων, αρκέστηκε να χαράξει δύο λέξεις: «Εἷς Ἕλλην», κληροδοτώντας με τον τρόπον αυτόν στην αγαπημένη του πατρίδα την μοναδική εκείνη τιμή. Επρόκειτο γιά πράξη, στην οποίαν μονάχα ένας άνθρωπος με το ηθικό ανάστημα και την μεγαλοψυχία τού Ποταγού θα μπορούσε να προβεί.
***
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΠΟΤΑΓΟΣ (1839-1903) **
……….Ο ιατροφιλόσοφος και εξερευνητής Παναγιώτης Ποταγός ή Πόταγας, είδε το φως τής ζωής στην πανέμορφη Βυτίνα τής ορεινής Γορτυνίας τον Ιούλιο τού 1839. Σε ηλικία μόλις έξι μηνών έχασε τον πατέρα του, και η μητέρα του ξαναπαντρεύτηκε με προξενιό τον Στεμνιτσιώτη Θανάση Κανδρή, με τον οποίον απέκτησε άλλα επτά παιδιά.
……….Ολοκληρώνοντας τα εγκύκλια μαθήματά του στην Τρίπολη, έρχεται στην Αθήνα και εγγράφεται στην Νομική Σχολή τού Πανεπιστημίου. Γρήγορα όμως θα εγκαταλείψει την σπουδή των νόμων και θα στραφεί προς την επιστήμη τού Ιπποκράτη και τού Γαληνού. Τελειώνει με άριστα και παίρνει υποτροφία γιά μετεκπαίδευση στο Παρίσι. Η σταδιοδρομία του προορίζεται λαμπρή. Θα μείνει εκεί περίπου έξι χρόνια, από το 1860 μέχρι το 1865. Στο διάστημα αυτό θα ξεχωρίσει μεταξύ των συμφοιτητών του γιά την ευρυμάθεια, την οξεία παρατηρητικότητα, την μεθοδικότητα, την κριτική του σκέψη, το πείσμα του, τον αδαμάντινο χαρακτήρα του. Οι καθηγητές του τον επαινούν, τον θαυμάζουν και γρήγορα τού προτείνουν θέση σε μεγάλο νοσοκομείο των Παρισίων. Χωρίς να χάσει χρονιά ο νεαρός επιστήμονας τελειώνει με άριστα τις μεταπτυχιακές του σπουδές και ετοιμάζεται να γυρίσει πίσω.
……….Όμως την χρονιά εκείνη η μάστιγα τής χολέρας χτυπά την πόρτα τής Ευρώπης. Η θανατηφόρος μέχρι τότε νόσος εξαπλώνεται και στο Παρίσι. Χιλιάδες οι νεκροί, χιλιάδες οι ανυπεράσπιστοι άρρωστοι. Ο Ποταγός, ματαιώνει το ταξίδι του, επιστρέφει στο νοσοκομείο και ρίχνεται στην μάχη κατά τού άγνωστου εχθρού. Οι σωματικές και ψυχικές του δυνάμεις είναι ανεξάντλητες. Ακούραστος, προσφέρει τις υπηρεσίες του σε εκατοντάδες δεινοπαθούντες. Γιά μήνες η κατάσταση είναι απελπιστικά ανεξέλεγκτη. Όταν κάποτε η χολέρα υποχωρεί, αφήνει πίσω της τον όλεθρο. Το Παρίσι ξαναβρίσκει σιγά-σιγά τον κανονικό του ρυθμό. Ο Ποταγός ετοιμάζει επιτέλους τις αποσκευές του γιά την πατρίδα.
……….Προτού φύγει τον ειδοποιούν ότι η κυβέρνηση, μετά από προσωπική εντολή τού αυτοκράτορα Ναπολέοντα τού Γ΄, θέλει να τον τιμήσει γιά τις υπηρεσίες του. Έκπληκτος γιά την τιμή που τού γίνεται, μεταβαίνει στην οικία τού υπουργού άνευ χαρτοφυλακίου Ευγενίου Ρουέ, στην οποίαν έχουν συγκεντρωθεί τα περισσότερα μέλη τού υπουργικού συμβουλίου και πολλοί εκ των καθηγητών του. Συγκινημένος ακούει από τα στόματα όλων ένα μεγάλο ευχαριστώ. Είναι η επιβράβευση τού αλτρουιστικού του έργου και η πρώτη του διεθνής αναγνώριση.
……….Το 1866 επανέρχεται στην Ελλάδα και γιά περίπου ένα χρόνο ασκεί το λειτούργημα τού γιατρού στο χωριό τού πατριού του. Όμως ο τόπος δεν τον χωράει. Τα όνειρα, οι φιλοδοξίες, οι στόχοι του είναι πολύ μεγαλύτερα. Η μελέτη των αρχαίων Ελλήνων και τής Ελληνικής μυθολογίας και ιστορίας γενικότερα, παράλληλα με τα μαθήματα τής ανατομίας, τής φυσιολογίας και τής χειρουργικής, ασκούν βαθιά επίδραση στο νεαρό Αρκάδα, που νιώθει τα στήθια του να φουσκώνουν από περηφάνια· καθώς διαβάζει γιά τα κατορθώματα των Αργοναυτών, τού Ηρακλέους, των ηρώων τής Τροίας, τού Οδυσσέα, τού Μεγάλου Αλεξάνδρου, αισθάνεται την καρδιά του να πάλλεται ζωηρά όταν μαθαίνει μέχρι πού έφτασαν από ξηράς και θαλάσσης οι αρχαίοι του πρόγονοι.
……….Μέσα του ζυμώνεται σιγά-σιγά η ιδέα ενός τολμηρού εξερευνητικού ταξιδιού στα πέρατα τής οικουμένης, στα μέρη που άλλοτε κυριαρχούσε ο Ελληνισμός, όπου ακόμη και σήμερα είναι εμφανή τα χνάρια που άφησε στο πέρασμά του. Θέλει κι αυτός να γνωρίσει από κοντά τις περιοχές στις οποίες έζησαν και μεγαλούργησαν οι Έλληνες. Να ξεσκεπάσει τα σύγχρονα τουρκικά, αραβικά, περσικά ονόματα πόλεων, ποταμών, λιμνών και ορέων, γιά να βρει από κάτω την αρχαία Ελλάδα, το αθάνατο Ελληνικό πνεύμα, που εξακολουθεί να φωτίζει τούς λαούς τού κόσμου.
……….Μα, και οι μικροπολιτικές σκοπιμότητες, τα πολιτικά πάθη, οι έντονες αντιπαραθέσεις μεταξύ των κομμάτων, ο αδελφοσπαραγμός γιά την εξουσία, θα πρέπει να επηρέασαν ως ένα βαθμό την ευαίσθητη ψυχή του και τον βοήθησαν να πάρει πιό γρήγορα τις οριστικές του αποφάσεις. Έτσι, με την πρόφαση ότι θέλει να πάει στην Αθήνα γιά να δει τον βασιλέα Γεώργιο Α’ και την βασίλισσα Όλγα, οι οποίοι γύριζαν παντρεμένοι από την αγία Πετρούπολη, αποχαιρέτησε ένα πρωινό τούς γονείς του και τ’ αδέλφια του και αναχώρησε γιά την πρωτεύουσα. Κάποιους από αυτούς δεν θα τούς ξανάβλεπε ποτέ. Από τον Πειραιά πήγε ατμοπλοϊκώς στην Σύρο, από εκεί πέρασε στα παράλια τής Μικράς Ασίας και τελικά με ατμοδρόμωνα, κατέπλευσε στην Αλεξανδρέττα.
……….Από την πόλη αυτή θα άρχιζε την δεκαπεντάχρονη περιπέτειά του (1867-1883), ο σύγχρονος αυτός «Οδυσσέας τής Ασίας και τής Αφρικής». Στο διάστημα αυτό διέσχισε δύο φορές την ασιατική ήπειρο. Την πρώτη φορά το ταξίδι του διήρκεσε περίπου 10 χρόνια και την δεύτερη έναν χρόνο· εισχώρησε στις άγνωστες και αφιλόξενες εκτάσεις τού ισημερινού τής αφρικανικής ηπείρου, πολύ πέρα από το σημείο που είχε φτάσει ο διαπρεπής Γερμανός εθνολόγος, βοτανολόγος και εξερευνητής Σβάϊνφουρτ.
……….Με οδηγό τούς αρχαίους Έλληνες συγγραφείς Όμηρο, Ηρόδοτο, Θουκυδίδη, Ξενοφώντα, Πλούταρχο, Αρριανό, Πολύβιο, Στράβωνα και άλλους – αρχίζει την πορεία του προς ανατολάς. Μέσω Ιράκ, Ιράν και Αφγανιστάν έφτασε μέχρι την Κίνα και την σχεδόν εχθρική Μογγολία. Παρά τις αντίξοες καιρικές συνθήκες που συναντούσε – πότε αφόρητη ζέστη, πότε τσουχτερό κρύο, πότε πυκνές χιονοπτώσεις, (κυρίως στην περιοχή των Ιμαλαΐων), πότε καταρρακτώδεις βροχές, πότε αδιάβατους φουσκωμένους από τα νερά ποταμούς – ο Ποταγός προχωρούσε αδιάκοπα. Τίποτα δεν στάθηκε ικανό να τον σταματήσει. Τίποτα, εκτός από την δύναμη των όπλων.
……….Στους ηγεμόνες τής πόλης Βλιαστέ τής Μογγολίας φάνηκε ύποπτος και τού απαγόρευσαν την διέλευση. Αφού λοιπόν τον συνέλαβαν, τον βασάνισαν, τον φυλάκισαν, τού άρπαξαν τα υπάρχοντα και λίγο έλειψε να τον σκοτώσουν με την κατηγορία τής κατασκοπείας, τον πέρασαν γιά Ρώσο κατάσκοπο – τον υποχρέωσαν στην συνέχεια να επιστρέψει στην τότε τουρκοκρατούμενη Θεσσαλονίκη διά μέσου τής αχανούς τσαρικής Ρωσίας (Μόσχα-Οδησσό-Κωνσταντινούπολη).
……….Στο πρώτο του ταξίδι – το πιό επικίνδυνο από τα τρία – παρακολουθεί την μεγαλειώδη πορεία τού Μακεδόνα στρατηλάτη, διορθώνει αναφορές άλλων συγγραφέων που σχετίζονται με την εκστρατεία του, καταγράφει οτιδήποτε τού προκαλεί εντύπωση, ψάχνει παντού γιά Ελληνικά κατάλοιπα στην γλώσσα, στα ήθη, στα έθιμα, στις δοξασίες, στα έργα τέχνης, στην λογοτεχνία. Και βρίσκεται μπροστά σ’ ένα θαύμα. Όλη η αραβόφωνη Ασία έφερε βαθιά χαραγμένα επάνω της τα ίχνη τού Ελληνικού πολιτισμού. Πολλοί πρίγκιπες και βασιλείς που συναντά, έχουν συνείδηση Ελληνική. Νοιώθουν ότι είναι απόγονοι των Μακεδόνων και τού ξακουστού ηγέτη τους. Αλλά και γιά τον Αριστοτέλη γνωρίζουν πολλά και γιά τον Πλάτωνα και γιά τον Ιπποκράτη, αφού από πολύ νωρίς – ήδη από τον 10ον αιώνα – Άραβες σοφοί μεταφράζουν και σχολιάζουν τούς αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, ιστορικούς, ιατρούς και σπουδαίοι καθηγητές διδάσκουν τα Ελληνικά γράμματα στα πανεπιστήμια τής Βαγδάτης και αλλού.
……….Πολλοί είναι οι ηγεμόνες, που σαγηνευμένοι από την πολυμάθεια, την απλότητα και επιστημοσύνη τού ανδρός, άπλωσαν στα πόδια του πλούτη αμύθητα, προκειμένου να τον δελεάσουν να μείνει κοντά τους ως σύμβουλος. Εκείνος όμως, πιστός στις ιδέες του, δεν θ’ άλλαζε τα σχέδιά του ούτε με όλο το χρυσάφι τής Γης. Έμεινε στην Θεσσαλονίκη όσο χρειαζόταν γιά να συγκεντρώσει εκ νέου χρήματα και να ανακάμψει σωματικά και ψυχικά. Στο διάστημα αυτό ασκεί το λειτούργημα τού γιατρού. Μόλις ένοιωσε καλύτερα, αναχώρησε εκ νέου γιά την Ασία, την φορά αυτή με κατεύθυνση την ινδική υποήπειρο.
……….Το δεύτερο αυτό ταξίδι διήρκεσε μόνο έναν χρόνο, διότι διήνυσε μεγάλες αποστάσεις με το τραίνο. Τότε ήταν (1875), που με το κύρος του σταμάτησε τον εμφύλιο πόλεμο στο Αφγανιστάν μεταξύ των τριών διαδόχων τού θρόνου. Ένας ακόμη άθλος τού χαλκέντερου Παναγιώτη Ποταγού. Ευρισκόμενος στην Ινδία, επεχείρησε να εισέλθει στο Αφγανιστάν. Οι αγγλικές αρχές όμως τού έκλεισαν το δρόμο. Ο αντιβασιλέας των Ινδιών τού απαγόρευσε την διέλευση. Προσπάθησε να τούς πείσει ότι οι προθέσεις του είναι αγνές, ότι απλά ήθελε να συναντηθεί με τον παλιό του φίλο, τον βασιλέα τής χώρας Εμίρ. Όμως οι Άγγλοι ήταν αμετάπειστοι και τον συμβούλευσαν με τρόπο εύσχημο να επιστρέψει στην πατρίδα του. Μπροστά στο αδιέξοδο, ο Ποταγός αναχώρησε γιά το Αφγανιστάν από άλλο δρόμο. Προτού φύγει επισκέφθηκε τον διευθυντή τής αστυνομίας Κρίστι και τού είπε:
– Κύριε διευθυντά, αν και μού κλείσατε όλους τούς δρόμους που οδηγούν στην Καμπούλ, εγώ, προς έκπληξη όλων σας, θα βρώ τον τρόπο να φθάσω στον προορισμό μου. Φαίνεται πως αγνοείτε την φύση τού Έλληνα, που από την εποχή ακόμη τού Οδυσσέα μηχανευόταν χίλιους-δυό τρόπους προκειμένου να φέρει σε πέρας την αποστολή του. Ο Έλληνας, κύριε Κρίστι, γιά δύο πράγματα ξεχωρίζει: γιά το πείσμα του και την θέλησή του. Να είστε βέβαιος ότι διαθέτω και τα δύο.
– Και σε πόσο καιρό υπολογίζετε να φθάσετε στην Καμπούλ ;
– Σε λιγότερο από πενήντα ημέρες.
……….Ο Κρίστι χαμογέλασε ειρωνικά. Τού φάνηκαν τόσο αδιανόητα αυτά που άκουγε από τον Ποταγό. Μόνο που ο ψυχρός Άγγλος αγνοούσε πόσο απίστευτα πράγματα μπορούν να επιτύχουν οι Έλληνες όταν πεισμώσουν. Αν είχε βάλει στοίχημα, σίγουρα θα το έχανε. Γιατί ο πεισματάρης Ποταγός πήγε πράγματι στην Καμπούλ, προς μεγάλη απογοήτευση των Άγγλων.
……….Ήταν η δεύτερη φορά που επισκεπτόταν το Αφγανιστάν, γιά το οποίον έγραψε μερικά χρόνια αργότερα: «ουδέν έθνος των Αφγανών γενναιότερον υπάρχει». Την πρώτη, πέντε χρόνια πριν, είχε γνωρίσει τον βασιλιά Εμίρ και είχε συνδεθεί μαζί του διά θερμής φιλίας. Φεύγοντας, δεν ήξερε αν θα τον ξαναέβλεπε ζωντανό. Μα νά που η τύχη το ‘φερε να ξαναβρεθούν. Οι δύο φίλοι έπεσαν ο ένας στην αγκαλιά τού άλλου κλαίγοντας από χαρά. Κάθισαν αντικριστά και άρχισαν να συζητούν. Όμως από τις πρώτες κουβέντες, ο Ποταγός κατάλαβε πως κάτι συνέβαινε στον αγαπημένο του φίλο. Ο Εμίρ δεν ήταν πιά ο ίδιος. Η όψη του είχε σκυθρωπιάσει. Βάσανα πολλά καταπονούσαν το ήδη γερασμένο του κορμί. Άνοιξε την καρδιά του και τού μίλησε σαν να ‘ταν αδελφός. Τού εξήγησε ότι οι τρείς γιοί του, που διεκδικούσαν ο καθένας γιά λογαριασμό του τον θρόνο, είχαν εμπλακεί σε πολυετή εμφύλιο σπαραγμό. Η χώρα μαράζωνε οικονομικά. Ποτάμι χυνόταν το αδελφικό αίμα. Ο λαός γινόταν μέρα τη μέρα φτωχότερος και πιό δυστυχισμένος. Τα παιδιά πέθαιναν στους δρόμους από την πείνα. Χάος και εξαθλίωση παντού. Δεν είχε πλέον την δύναμη να επέμβει και να επιβάλλει την θέλησή του. Ο Ποταγός τον άκουσε με προσοχή χωρίς να πει λέξη. Τα προβλήματα τού Εμίρ, έγιναν και δικά του προβλήματα. Αποφάσισε να τον βοηθήσει όπως μπορούσε με τις μικρές του δυνάμεις.
– Εκλαμπρότατε, τού είπε, κατανοώ τον πόνο σας. Σαν αληθινός φίλος που είστε, αισθάνομαι την ηθική υποχρέωση να σάς συμπαρασταθώ.
– Τα λόγια σου είναι βάλσαμο γιά τις πονεμένες ψυχές, μα δε θέλω σε καμμία περίπτωση να κινδυνεύσει η ζωή σου εξ αιτίας μου. Τα πνεύματα είναι πολύ οξυμένα.
– Εξοχώτατε, τού είπε και σηκώθηκε από την θέση του. Αφήστε με να κάνω αυτό που πιστεύω σωστό. Έχω την άδειά σας;
– Είσαι ελεύθερος, γιατρέ, να κάνεις ό, τι περνάει από το χέρι σου γιά το καλό τής χώρας μου και των ανθρώπων της. Μόνο πρόσεχε. Θα μού στοιχίσει πολύ αν πάθεις κάτι.
……….Φεύγοντας από το παλάτι, πήγε στο δωμάτιό του κι κατέστρωσε το σχέδιό του. Ολομόναχος, με μόνη συντροφιά την καμήλα του, θα ξεκινούσε από την Καμπούλ και επί βδομάδες θα διέσχιζε απ’ άκρη σ’ άκρη το Αφγανιστάν σε μία προσπάθεια να εξομαλύνει τις διαφορές που υπήρχαν και να συμφιλιώσει τις αντίπαλες πλευρές. Η «πορεία ειρήνης» τού Ποταγού, που δεν έχει όμοιά της σε όλη την πολυτάραχη ιστορία αυτού τού τόπου, βρήκε μεγάλη ανταπόκριση και έγινε δεκτή με μεγάλο ενθουσιασμό. Ο λαός, μόλις μάθαινε την άφιξή του έβγαινε στους δρόμους και τον υποδεχόταν με ζητωκραυγές. Από την πιό μεγάλη πόλη ως το πλέον απομακρυσμένο χωριουδάκι, το μήνυμα τού Ποταγού γιά ομαλότητα και ευημερία μίλησε μέσα στις καρδιές όλων. Άνθρωποι κάθε ηλικίας και φύλου, από τον πιό αμόρφωτο ως τον πιό σοφό ερευνητή των ιερών γραφών, παρακολουθούσαν με ενδιαφέρον τούς πύρινους λόγους του. Μέσα του ξύπνησε και πάλι ο ενθουσιώδης νεαρός, που βοηθούσε τούς συνανθρώπους του στο Παρίσι και ξεσήκωνε τούς συμπατριώτες του ώστε να βοηθήσουν όλοι μαζί την μεγάλη Κρητική επανάσταση τού 1866. Ήταν τόσο πειστικά τα λόγια του, που κανείς δεν βρέθηκε να τού εναντιωθεί.
……….Κι ενώ η κατάσταση είχε αρχίσει να εξομαλύνεται ύστερα από τις υπεράνθρωπες προσπάθειες που κατέβαλε, η αγγλική πολιτική έβαλε και πάλι το δάκτυλό της. Ενοχλημένη από τις επιτυχίες τού Ποταγού, προσπάθησε να τορπιλίσει την ειρήνη. Με εισηγήσεις τους, Άγγλοι αξιωματούχοι έκαναν τα πάντα γιά να επηρεάσουν δυσμενώς τον Εμίρ και να διαταράξουν τις φιλικές τους σχέσεις. Όπως ήταν επόμενο, οι ενέργειές τους έπεσαν στο κενό. Όμως οι αβάσιμες κατηγορίες συνεχίστηκαν. Άρχισε πόλεμος λάσπης μέσα από αφγανικές και ινδικές εφημερίδες. Οι Άγγλοι ήθελαν να ξεμπερδεύουν μιά ώρα αρχύτερα με τον άνθρωπο που τόλμησε να μπλεχτεί στα πόδια τους. Τελικά πέτυχαν να δημιουργήσουν κλίμα αντιπάθειας προς το πρόσωπό του. Ο Ποταγός, που δεν ήταν συνηθισμένος σε στρουθοκαμηλισμούς και είχε μάθει να αντιμετωπίζει την ζωή και τούς ανθρώπους με το κεφάλι ψηλά, προτίμησε να φύγει από το Αφγανιστάν. Ίσως να ήταν έτσι καλλίτερα γιά όλους. Αλλοίμονο όμως. Η αναχώρησή του υπήρξε καταστροφική. Το εμφυλιοπολεμικό κλίμα που υπέβοσκε, αναζωπυρώθηκε ξαφνικά και σαν τυφώνας σκόρπισε παντού την συμφορά.
……….Επιστρέφοντας από την Ασία πηγαίνει στο Κάϊρο. Στο μυαλό του περιεργάζεται τώρα το σχέδιο ενός ταξιδιού στην Αφρική. Σκέφτεται να προχωρήσει προς τα ενδότερα, ακολουθώντας κατά κύριο λόγο το ρεύμα τού Νείλου. Γι’ αυτό πρώτο του μέλημα είναι να συναντηθεί με τον εξερευνητή τής Κεντρώας Αφρικής Σβάϊνφουρτ και να πληροφορηθεί την κατάσταση στην οποία βρίσκονταν οι χώρες που επρόκειτο να επισκεφθεί. Η συνάντηση υπήρξε γονιμότατη. Ο Γερμανός σοφός κατατοπίζει πλήρως τον Ποταγό και τον εφοδιάζει μάλιστα με έναν πολύτιμο χάρτη, στον οποίον ο ίδιος είχε σχεδιάσει τις περιοχές που είχε εξερευνήσει.
……….Στις αρχές Ιανουαρίου τού 1876, όλα είναι έτοιμα γιά την αναχώρηση. Ένα ακόμη ταξίδι προς το άγνωστο άρχιζε. Την φορά αυτή οδηγοί του θα είναι ο Όμηρος, ο Ηρόδοτος, ο Στράβων, αλλά και οι πολύτιμες σημειώσεις πάνω στον χάρτη τού Σβάϊνφουρτ.
Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι ήταν από τούς πρώτους Ευρωπαίους εξερευνητές που επιχειρούσε να διεισδύσει στις ανεξερεύνητες εκτάσεις τής μαύρης ηπείρου. Μετά τον Σβάϊνφουρτ και τον Πέτερικ-ήταν ο τρίτος κατά σειράν που μελέτησε την τότε πολυπληθή φυλή των Νιάμ-Νιάμ. Ύστερα από μήνες πορείας μέσα από ερήμους, παρθένα δάση, έντονες τροπικές βροχοπτώσεις, έλη, επικίνδυνα φίδια και έντομα, με τον ήλιο να καίει τα πάντα, έφθασε στα σημερινά σύνορα τού Ζαΐρ με την Κεντροαφρικανική Δημοκρατία. Εκεί συνάντησε κάποιον μεγάλο ποταμό, που όμως δεν ήταν σημειωμένος σε κανένα χάρτη τής εποχής. Ο Ποταγός κατάλαβε πως πρόκειται γιά νέα ανακάλυψη και έδωσε εντολή να ακολουθήσουν το ρεύμα, ώστε να δουν πού θα τούς οδηγήσει. Βάδιζαν γιά μήνες χωρίς να γνωρίζουν πού πάνε. Τελικά, στις αρχές τού Σεπτέμβρη, η αποστολή έφθασε στον ζυγό των βουνών απ’ όπου πηγάζει ο ποταμός που εξερευνούσε. Ο Ποταγός σταμάτησε, θαύμασε τις απέραντες σαβάνες και είπε στην ομήγυρη που είχε συγκεντρωθεί γύρω του: τούτο τον ζυγό θα τον ονομάσω Μακεδονικό, προς τιμήν τής πατρίδας τού Μεγάλου Αλεξάνδρου. Με την ανακάλυψη των πηγών τού ποταμού εκείνου, που δεν ήταν άλλος από τον μέγα Μπόμου, αρχικό ρεύμα τού επίσης μεγάλου Ουμπάνγκι-που χύνει τα νερά του στον γιγαντιαίο Κόνγκο, ο Ποταγός πέρασε στην χορεία των μεγάλων εξερευνητών τής αφρικανικής ηπείρου, δίπλα στα ονόματα των Λίβινγκστον, Στάνλεη, Σβάϊνφουρτ, Σπέκε, Μπάρτον, Μπράντ. Ανάμεσα στους τόσους ξένους κι ένας Έλληνας από την Αρκαδία.
……….Ο Μπόμου, τον οποίον ο Ποταγός εξερεύνησε κατά το μεγαλύτερο μέρος του, ρέει επί 725 χιλιόμετρα, διαγράφοντας μαζί με τον Ουμπάνγκι τα φυσικά όρια μεταξύ τής Κεντροαφρικανικής Δημοκρατίας και τού Ζαΐρ. Ο εντοπισμός τού Μπόμου και των πηγών του υπήρξε το κορυφαίο του επίτευγμα με μεγάλη σπουδαιότητα και πολύπλευρη πρακτική αξία. Με την ανακάλυψη αυτή άρχισε σιγά-σιγά η μεταναστευτική κίνηση λαών προς τούς απέραντους αυτούς παρθένους τόπους, που έπαψαν πλέον να είναι αινιγματικοί, γεμάτοι μυστήριο και αναπάντητα ερωτήματα.
……….Λίγο αργότερα θα επισκεφθεί τα Κυανά Όρη, που βρίσκονται νοτίως τού Μπόμου. Μία από τις κορυφογραμμές που εξερεύνησε την ονόμασε «κορυφογραμμή Γεωργίου τού Α’», προς τιμήν τού βασιλέως των Ελλήνων. Η κορυφογραμμή αυτή αποτελεί το νοτιότερο σημείο στο οποίον έφθασε ο Ποταγός κατά την περιήγησή του στην Κεντροδυτική Αφρική. Από κει και πέρα ζούσαν φυλές, οι οποίες δεν τού επέτρεψαν να προχωρήσει μέσα στο έδαφός τους. Έτσι σταμάτησε η πορεία του προς νότον, όπως ακριβώς είχε σταματήσει και η πορεία του προς ανατολάς, πριν 10-12 χρόνια.
……….Πήρε τον δρόμο τής επιστροφής, ακολουθώντας το ίδιο δρομολόγιο με μικρές μόνο παρεκκλίσεις σε ορισμένα σημεία. Οι περιοχές ήταν το ίδιο δύσβατες, αλλά λιγότερο άγνωστες από πριν. Στο Χαρτούμ συναντήθηκε με τον Άγγλο στρατηγό Γκόρντον και τού επέδωσε δύο επιστολές των εκπροσώπων τής Αιγυπτιακής κυβέρνησης. Έφθασαν στο Κάϊρο την άνοιξη τού 1877 και χωρίς να χάσει καιρό έστειλε περιλήψεις των περιηγήσεών του σε διάφορες Ευρωπαϊκές γεωγραφικές εταιρείες-Παρισίων, Βερολίνου, Βελγίου, Ρωσίας και Καΐρου-περιμένοντας απάντηση. Τελικά, μετά από μήνες, τού απάντησε θετικά η Γαλλική Γεωγραφική Εταιρεία – η αρχαιότερη όλων. Με τα λιγοστά χρήματα που τού είχαν απομείνει, επιβιβάστηκε σε ατμόπλοιο, πέρασε στην Ιταλία και από εκεί διά μέσου Μονάχου, Βερολίνου, Αμβούργου και Βρυξελλών έφθασε στο Παρίσι τον Νοέμβριο τού 1879.
……….Συναντήθηκε με τον γραμματέα τής Εταιρείας, Μονουάρ, στον οποίον παρέδωσε λεπτομερή αναφορά των ταξιδιών του. Η απάντηση δεν άργησε να έρθει. Όλα όσα ανέφερε στις περιλήψεις του επιβεβαιώθηκαν απόλυτα από άλλους περιηγητές που πέρασαν αργότερα από τις ίδιες περιοχές. Ο Ποταγός επιβραβευόταν γιά τούς πολύχρονους μόχθους του. Όλοι μιλούσαν γιά το έργο του. Ακόμη και ο βασιλέας τού Βελγίου τον προσκάλεσε στις Βρυξέλλες και όπως είδαμε στην αρχή, τον τίμησε όπως τού άξιζε. Μόνο στην Ελλάδα επικρατούσε σκότος βαθύ. Μόνο οι άνθρωποι τής χώρας του δεν ήταν σε θέση να τον εκτιμήσουν. Το βιβλικό «ουδείς προφήτης εν τη πατρίδι αυτού» δεν θα μπορούσε ίσως να βρει καλύτερη εφαρμογή από την περίπτωση τού Ποταγού.
……….Ακολούθησε ένα σύντομο ταξίδι στην Αγγλία και στην συνέχεια επέστρεψε στο Κάιρο και στην Αλεξάνδρεια. Από εκεί, με ορμητήριο το Σουέζ και οδηγό την φορά αυτή την Βίβλο, αφού περιηγήθηκε την Αραβική Χερσόνησο κατέληξε στα Άδανα τής Κιλικίας. Μόλις τακτοποιήθηκε, έστειλε το σύγγραμμά του προς κρίση και έκδοση στο υπουργείο Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως. Δεν έλαβε καμμία απάντηση. Το ίδιο ανεκμετάλλευτη έμεινε γιά χρόνια και η περίληψη που είχε στείλει στην Γαλλική Γεωγραφική Εταιρεία ο Ποταγός, η οποία με την σειρά της την απέστειλε, μέσω τής Ελληνικής πρεσβείας των Παρισίων, στο εν λόγω υπουργείο και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών προς δημοσίευση. «Στου κουφού την πόρτα όμως, όσο θέλεις βρόντα».
Στις 14 Φεβρουαρίου τού 1883, ο Ποταγός, ύστερα από δεκαπεντάχρονη απουσία, πατούσε τα άγια χώματα τής πατρίδας του. Ήταν μόλις 44 ετών, αλλά φαινόταν πολύ μεγαλύτερος. Οι κακουχίες είχαν κλονίσει την υγεία του. Τα μαλλιά του είχαν ασπρίσει και το πρόσωπό του είχε χαρακωθεί από τις ρυτίδες. Τα πόδια του είχαν πρηστεί και το κορμί του έγερνε μπροστά. Παρ’ όλα αυτά το γερό σκαρί άντεχε ακόμη. Αμέσως μετά την άφιξή του έγινε δεκτός από τον βασιλέα Γεώργιο Α’, προς τον οποίον εξέφρασε την αγανάκτησή του γιά την αδιαφορία που επιδεικνύει το υπουργείο όσον αφορά το έργο του. Ο Γεώργιος έστειλε αναφορά με τον υπασπιστή του, ζητώντας να μάθει τι απέγιναν τα χειρόγραφα. Κανείς όμως δεν ήταν σε θέση να τον πληροφορήσει. Παράλληλα ο Ποταγός, μη έχοντας απάντηση από τον βασιλέα, πήγε μόνος του στο υπουργείο. Εκεί άκουσε έκπληκτος ότι κάποιος τμηματάρχης είχε δει το έργο και το είχε πετάξει στον κάλαθο των αχρήστων. Τελικά ζήτησε να δει τον ίδιο τον υπουργό Δημήτριο Βουλπιώτη. Ο τελευταίος τον άκουσε με προσοχή και τον καθησύχασε λέγοντάς του ότι θα μελετούσε προσωπικά τον σχετικό φάκελο.
……….Πέρασε καιρός, μα δεν πήρε καμμιά απόκριση. Πήγε και τον ξαναβρήκε. Ο Βουλπιώτης τον απέφυγε με επιτηδειότητα. Η όλη συμπεριφορά του έδειχνε άνθρωπο που δεν ήθελε να βοηθήσει. Ο Ποταγός απογοητεύτηκε. Μιά μέρα συνάντησε τον Βουλπίωτη παρέα με τον Τρικούπη. Άνεργος καθώς ήταν, τούς σταμάτησε και τούς παρακάλεσε να τον διορίσουν έφορο στην Εθνική Βιβλιοθήκη, ώστε με τα χρήματα που θα κέρδιζε να βελτίωνε και να εξέδιδε το σύγγραμμά του. Τον απέφυγαν λέγοντας ότι δεν μπορεί να απολυθεί ο σημερινός έφορος, γιατί πρόκειται περί σπουδαίου ανθρώπου. Το επίσημο κράτος τού γύριζε την πλάτη.
……….Διπλά απογοητευμένος, πήρε από το υπουργείο όσα χειρόγραφα κατάφερε να βρει-πολλά χάθηκαν γιά πάντα- και πήγε στο Πανεπιστήμιο. Ήταν η τελευταία του ελπίδα. Την εποχή εκείνη πρύτανις είχε εκλεγεί ο Παναγιώτης Κυριακός, καθηγητής τής Ιατρικής Σχολής, ένα φωτισμένο μυαλό. Στην συνάντηση που είχαν, ο Ποταγός τού μίλησε γιά το σύγγραμμά του και το εκτενές κείμενο που είχε αποστείλει προς την τότε πρυτανεία η Γεωγραφική Εταιρεία τής Γαλλίας. Ο Κυριακός έδωσε αμέσως εντολή να βρεθεί ο φάκελλος. Ύστερα από επίπονη έρευνα εντοπίστηκε καταχωνιασμένος σε κάποιο συρτάρι. Όταν ο Κυριακός μελέτησε τον φάκελλο, έμεινε κατάπληκτος από το περιεχόμενό του. Τέτοιο έργο και να μην τού έχει δώσει κανείς σημασία. Απίστευτο ! Κάλεσε αμέσως τον Ποταγό. Μόλις τον είδε, σηκώθηκε από την θέση του:
-Αγαπητέ μου, σάς συγχαίρω από βάθους καρδίας. Το μνημειώδες έργο σας αποτελεί εθνικό θησαυρό. Θα κάνω ό, τι περνάει απ’ το χέρι μου προκειμένου να εκδοθεί σε τόμο. Την επομένη κιόλας υπέβαλε προς την ακαδημαϊκή σύγκλητο ενθουσιώδη αναφορά. Η τελευταία, ενέκρινε ομόφωνα πίστωση ύψους 5.000 δρχ.. Μάλιστα ο καθηγητής Φυσικής Δημήτριος Στρούμπος, μόλις διάβασε την μελέτη αναφώνησε:
-Μα, πρόκειται γιά έργο υπεράνθρωπο, που τιμά την πατρίδα μας. Ο Ποταγός είναι άξιος συγχαρητηρίων.
῍………Μετά ταύτα ο Κυριακός επισκέφθηκε τον Βουλπιώτη, τού ανακοίνωσε την απόφαση τής συγκλήτου και τού ζήτησε να τον βοηθήσει στην έκδοση τού πονήματος. Η έκπληξή που δοκίμασε ήταν μεγάλη. Ο υπουργός αρνήθηκε να εγκρίνει την πίστωση και σε παρατήρηση τού πρυτάνεως ότι λόγω των πολύχρονων εξερευνητικών ταξιδιών του δεν είχε πλέον χρήματα γιά να προχωρήσει στην έκδοση, ο Βουλπιώτης εκστόμισε το αμίμητο:
-Περίμενε τόσα χρόνια. Ε! ας περιμένει μερικά ακόμη!!
……….Τελικά το περισπούδαστο αυτό έργο, με τίτλο «Περίληψις περιηγήσεων Ποταγού», εκδόθηκε σε ογκώδη τόμο 708 σελίδων, με δαπάνες τού Πανεπιστημίου το 1883. Δύο χρόνια αργότερα, μεταφράστηκε και στα Γαλλικά. Η ένδειξη «τόμος Α’» που φέρει το εξώφυλλο, δείχνει ότι ο Ποταγός σκόπευε να εκδώσει και δεύτερο τόμο. Δυστυχώς, ο δεύτερος αυτός τόμος δεν είδε ποτέ το φως τής δημοσιότητας. Ο εκ των μελετητών του, μητροπολίτης Κερκύρας και Παξών Μεθόδιος Κοντοστάνος, αναφέρει ότι κάποτε ο Ποταγός-που ζούσε τότε στην Κέρκυρα-αναχώρησε μέσω Αθηνών γιά το Παρίσι. Εκεί έμεινε γιά λίγο και επέστρεψε. Γιά ποιό λόγο πραγματοποίησε το ταξίδι αυτό, παραμένει άγνωστο. Ο Κοντοστάνος υποθέτει ότι προσπάθησε να πετύχει την δημοσίευση τού δεύτερου τόμου, χωρίς να τα καταφέρει.
……….Ο Ποταγός έμεινε γιά λίγο ακόμη στην Αθήνα και ακολούθως αναχώρησε προς άγνωστη κατεύθυνση. Και ο ίδιος δεν ήξερε που θα πήγαινε. Ίσως έψαχνε να βρει την Ιθάκη του. Τελικά, βαδίζοντας βόρεια, έφθασε στην Κέρκυρα. Το νησί των Φαιάκων τον γοήτευσε. Αποφάσισε να εγκατασταθεί και να περάσει τα υπόλοιπα χρόνια τής ζωής του. Αγόρασε μάλιστα και μία κατσίκα γιά να έχει το γάλα του. Το ζώο όμως αναζητούσε τροφή. Ο Ποταγός το ακολούθησε. Η κατσίκα σταμάτησε σε κάποιο χωριό τής βόρειας Κέρκυρας, στις Νύμφες ή Νυφές, γιατί η περιοχή ήταν πλούσια σε βλάστηση. Εκεί λοιπόν έστησε το φτωχικό του και εκεί πέρασε τα τελευταία 20 χρόνια τής ζωής του, ήσυχα, ξεχασμένος από όλους.
……….Ώσπου κάποια παγερή νύκτα τού 1903, εκεί που διάβαζε την Αγία Γραφή, έγειρε στην καρέκλα του, σφάλισε τα μάτια του και αποκοιμήθηκε γιά πάντα. Το ημερολόγιο έδειχνε 14 Φεβρουαρίου. (π.ημ.;;) Ήταν δεν ήταν 64 χρόνων. Η κηδεία του έγινε την επομένη.
……….Ετάφη στον περίβολο τού ιερού ναού τής Παναγίας των Παπουτσάτων, παρουσία όλων των κατοίκων τού χωριού.
***
……….Αυτή ήταν σε αδρές γραμμές η πολυτάραχη ζωή ενός μεγάλου άγνωστου. Γιατί έτσι-μέχρι τώρα τουλάχιστον-πρέπει να χαρακτηρίζεται ο Ποταγός. Μεγάλος άγνωστος.
Μεγάλος, γιατί μονάχος, χωρίς την κρατική υποστήριξη και χωρίς την βοήθεια επιστημονικών οργάνων, εξερεύνησε περιοχές που ποτέ πριν δεν είχε πατήσει πόδι λευκού.
Μεγάλος, γιατί μόνον αυτός τιμήθηκε από την Γαλλική κυβέρνηση τού Ναπολέοντος Γ’, γιατί μόνον αυτός τιμήθηκε από τον βασιλέα τού Βελγίου Λεοπόλδο τον Β’, γιατί μόνον αυτός αξιώθηκε τιμών από βασιλείς και πρίγκιπες των χωρών που διήλθε.
Μεγάλος, γιατί μόνον αυτός είχε το θάρρος, την τόλμη, το κουράγιο, την αποφασιστικότητα να σταματήσει τον αιματηρό εμφύλιο σπαραγμό στο Αφγανιστάν, ορθώνοντας το ανάστημά του στην βρετανική αυτοκρατορία.
Μεγάλος, γιατί μόνον αυτός από τούς νεώτερους Έλληνες έφθασε μέχρι τα βάθη τής Αφρικής, ανακαλύπτοντας τον μέγα Μπόμου.
Μεγάλος, γιατί το όνομά του φέρει σήμερα κεντρική λεωφόρος τού Κονγκό, μεγάλος γιατί το όνομά του αναγράφεται «χρυσοίς γράμμασι» εις τής ιστορίας μιάς μακρινής ασιατικής χώρας: τού Αφγανιστάν.
Μεγάλος τέλος, γιατί μόνον αυτός από όλους τούς Ευρωπαίους εξερευνητές σκέπασε τ’ όνομά του, με το όνομα τής πατρίδος του, δείχνοντας σε όλους εμάς την αξία που είχε γι΄αυτόν η γλυκιά του πατρίδα.
……….Αλλά και άγνωστος. Ιδιαίτερα στην Ελλάδα, που τόσο αγάπησε, μα που τόσο τον πίκρανε. Και η πίκρα γίνεται διπλή όταν φθάνει κανείς στο σημείο να τον θαυμάζουν στο εξωτερικό, να αναγνωρίζουν την αξία τού έργου του και να τον αγνοούν, ηθελημένα ή αθέλητα στον τόπο του. Αναφέρομαι και στην ιδιαιτέρα του πατρίδα, την Βυτίνα. Όταν χρόνια πριν βρέθηκα τυχαία στο χωριό του, και πληροφορήθηκα, γιά πρώτη φορά τότε, την ύπαρξή του, εξεπλάγην όταν διαπίστωσα ότι ελάχιστοι-κυρίως άνθρωποι μεγάλης ηλικίας-γνώριζαν να μού πουν δύο ξερά λόγια γι’ αυτόν. Οι πιο πολλοί δεν είχαν ακούσει ούτε κάν τ’ όνομά του. Και ας ήταν και συμπατριώτης τους. Άγνωστος, γιατί ενώ θα έπρεπε το όνομά του να είναι γνωστό στα Ελληνόπουλα όπως είναι γνωστό το όνομα του Μάρκο Πόλο στους Ιταλούς μαθητές και του Λίβινγκστον στους Άγγλους, απουσιάζει παντελώς από την εκπαίδευσή μας (πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια). Κανένα βιβλίο ιστορίας ή γεωγραφίας δεν κάνει έστω και την παραμικρή μνεία στο όνομά του. Σαν να μην υπήρξε ποτέ.
……….Ποιος φταίει γι’ αυτό; Λίγο-πολύ όλοι μας. Πρωτίστως όμως την ευθύνη φέρουν οι πνευματικές, πολιτικές και δημοτικές αρχές τού τόπου του, που επί τόσες δεκαετίες δεν κατάφεραν να ευαισθητοποιήσουν κάποιους αρμοδίους τού υπουργείου Παιδείας, ώστε ο Ποταγός να αποτελέσει μικρό κεφάλαιο τής διδακτέας ύλης των δημοτικών ή των γυμνασίων.
……….Προσωπικά, γράφοντας το βιβλίο αυτό, πείστηκα ότι τοποθέτησα και πάλι στα βιβλία τής ιστορίας και τής γεωγραφίας μία σελίδα τού τόπου μας, η οποία είχε χαθεί στον στρόβιλο τής άγνοιας που μάς παραδέρνει σήμερα. Όμως, δεν αρκεί αυτό. Μερικές εκδηλώσεις και ομιλίες θα κάνουν γνωστό τον Ποταγό, μόνο σε μια μικρή μερίδα τού Ελληνικού λαού. Όχι στο σύνολο. Και εδώ ακριβώς χρειάζεται η επέμβαση τής πολιτείας, η οποία πρέπει να επιτελέσει το χρέος της απέναντι στον υπέροχο αυτόν άνθρωπο-δημιουργό και να τον αποκαταστήσει έστω και αν έχουν περάσει 103 χρόνια από τον θάνατό του.
……….Γιατί αναστήματα σαν αυτό τού Ποταγού, πρέπει να μένουν βαθιά ριζωμένα στην μνήμη μας, να γίνονται φωτοδότες γιά την νεολαία και να μην τα λησμονούμε, όσα χρόνια κι αν περάσουν.
***
1 – Ηλεκτρονική πηγή : http://arkadians.net/
2 – Ηλεκτρονική πηγή : http://users.uoa.gr/~nektar/arts/tributes/fwths_kontogloy/
3 – Ηλεκτρονική πηγή : http://www.crlv.org/
Ἐπιμέλεια κειμένου : Ἑλληνικὸ Ἡμερολόγιο
.